حکایت شیخ و برہمن و مکالمہ گنگ و ہمالہ در معنی اینکہ تسلسل حیات ملیہ از محکم گرفتن روایات مخصوصہ ملیہ می باشد

در بنارس برھمندی محترمسر فرو اندر یم بود و عدم

At Benares lived a venerable Brahmin, whose head was deep in the ocean of Being and Not-being.

بہرہ ی وافر ز حکمت داشتیبا خدا جویان ارادت داشتی

He had a large knowledge of philosophy, but was well-disposed to the seekers after God.

ذہن او گیرا و ندرت کوش بودبا ثریا عقل او ھمدوش بود

His mind was eager to explore new problems, his intellect moved on a level with the Pleiades.

آشیانش صورت عنقا بلندمہر و مہ بر شعلہ ی فکرش سپند

His nest was as high as that of the Anka; sun and moon were cast, like rue, on the flame of his thought.

مدتے میناے او در خون نشستساقی حکمت بجامش می نبست

For a long time he laboured and sweated, but philosophy brought no wine to his cup.

در ریاض علم و دانش دام چیدچشم دامش طایر معنی ندید

Although he set many a snare in the gardens of learning, his snares never caught a glimpse of the Ideal bird;

ناخن فکرش بخون آلودہ ماندعقدہ ی بود و عدم نگشودہ ماند

And notwithstanding that the nails of his thought were dabbled with blood, the knot of Being and Not-being remained untied.

آہ بر لب شاھد حرمان اوچہرہ غماز دل حیران او

The sighs on his lips bore witness to his despair, his countenance told tales of his distraction.

رفت روزی نزد شیخ کاملیآنکہ اندر سینہ پروردی دلی

One day he visited an excellent Shaykh, a man who bad in his breast a heart of gold.

گوش بر گفتار آن فرزانہ دادبر لب خود مہر خاموشی نہاد

The Brahmin laid the seal of silence on his lips and lent his ear to the Sage's discourse.

گفت شیخ اے طائف چرخ بلنداندکی عہد وفا با خاک بند

Then said the Shaykh: ‘O wanderer in the lofty sky! Pledge thyself to be true, for a little, to the earth;

تا شدی آوارہ ی صحرا و دشتفکر بیباک تو از گردون گذشت

Thou hast lost thy way in wildernesses of speculation; thy fearless thought hath passed beyond Heaven.

با زمین در ساز اے گردون نورددر تلاش گوہر انجم مگرد

Be reconciled with earth, O sky-traveller! Do not wander in quest of the essence of the stars!

من نگویم از بتان بیزار شوکافری شایستہ ی زنار شو

I do not bid thee abandon thine idols. Art thou an unbeliever? Then be worthy of the badge of unbelief!

اے امانت دار تہذیب کہنپشت پا بر مسلک آبا مزن

O inheritor of ancient culture; turn not thy back on the path thy fathers trod;

گر ز جمعیت حیات ملت استکفر ہم سرمایہ ی جمعیت است

If a people's life is derived from unity; unbelief too is source of unity.

تو کہ ھم در کافری کامل نہ ئیدر خور طوف حریم دل نہ ئی

Thou that art not even a perfect infidel, art unfit to worship at the shrine of the spirit.

ماندہ ایم از جادہ ی تسلیم دورتو ز آزر من ز ابراہیم دور

We both are far astray from the road of devotion: Thou art far from Azar, and I from Abraham.

قیس ما سودائے محمل نشددر جنون عاشقی کامل نشد

Our Majnun hath not fallen into melancholy for his Layla's sake: He hath not become perfect in the madness of love.

مرد چون شمع خودی اندر وجوداز خیال آسمان پیما چہ سود

When the lamp of self expires, what is the use of heaven surveying imagination?‛

آب زد در دامن کہسار چنگگفت روزی با ھمالہ رود گنگ

Once on a time, laying hold of the skirt of the mountain; Ganges said to Himalaya:

اے ز صبح آفرینش یخ بدوشپیکرت از رودہا زنار پوش

‘O thou mantled in snow since the morn of creation, thou whose form is girdled with streams.

حق ترا با آسمان ہمراز ساختپات محروم خرام ناز ساخت

God made thee a partner in the secrets of heaven; but deprived thy foot of graceful gait.

طاقت رفتار از پایت ربوداین وقار و رفعت و تمکین چہ سود

He took away from thee the power to walk: What avails this sublimity and stateliness?

زندگانی از خرام پیہم استبرگ و ساز ہستی موج از رم است

Life springs from perpetual movement: Motion constitutes the wave's whole existence.’

کوہ چون این طعنہ از دریا شنیدہم چو بحر آتش از کین بر دمید

When the mountain heard this taunt from the river, he puffed angrily like a sea of fire.

گفت اے پہنای تو آئینہ امچون تو صد دریا درون سینہ ام

And answered: ‘Thy wide waters are my looking-glass; within my bosom are a hundred rivers like thee.

این خرام ناز سامان فناستہر کہ از خود رفت شایان فناست

This graceful gait of thine is an instrument of death: Whoso goeth from self is meet to die.

از مقام خود نداری آگہیبر زیان خویش نازی ابلہی

Thou hast no knowledge of thine own case, thou exultest in thy misfortune: thou art a fool!

اے ز بطن چرخ گردان زادہ ئیاز تو بہتر ساحل افتادہ ئی

O born of the womb of the revolving sky, a fallen-in bank is better than thou!

ہستی خود نذر قلزم ساختیپیش رہزن نقد جان انداختی

Thou hast made thine existence an offering to the ocean, thou hast thrown the rich purse of thy life to the highway man.

ہمچو گل در گلستان خوددار شوبہر نشر بو پی گلچین مرو

Be self-contained like the rose in the garden; do not go to the florist in order to spread thy perfume!

زندگی بر جای خود بالیدن استاز خیابان خودی گل چیدن است

To live is to grow in thyself and gather roses from thine own flower-bed.

قرنہا بگذشت و من پا در گلمتو گمان داری کہ دور از منزلم

Ages have gone by and my foot is fast in earth: Dost thou fancy that I am far from my goal?

ہستیم بالید و تا گردون رسیدزیر دامانم ثریا آرمید

My being grew and reached the sky, the Pleiades sank to rest under my skirts;

ہستی تو بے نشان در قلزم استذروہ ی من سجدہ گاہ انجم است

Thy being vanishes in the ocean, but on my crest the stars bow their heads.

چشم من بینای اسرار فلکآشنا گوشم ز پرواز ملک

Mine eye sees the mysteries of heaven, mine ear is familiar with angels’ wings.

تا ز سوز سعی پیہم سوختملعل و الماس و گہر اندوختم

Since I glowed with the heat of unceasing toil, I amassed rubies, diamonds, and other gems.

"در درونم سنگ و اندر سنگ نارآب را بر نار من نبود گذار"

‘I am stone within, and in the stone is fire: Water cannot pass over my fire!’

قطرہ ئی ؟ خود را بپای خود مریزدر تلاطم کوش و با قلزم ستیز

Art thou a drop of water? Do not break at thine own feet, but endeavour to surge and wrestle with the sea.

آب گوہر خواہ و گوہر ریزہ شوبہر گوش شاہدی آویزہ شو

Desire the water of a jewel, become a jewel! Be an ear-drop, adorn a beauty!

یا خود افزا شو سبک رفتار شوابر برق انداز و دریا بار شو

Oh, expand thyself! Move swiftly! Be a cloud that shoots lightning and sheds a flood of rain!

از تو قلزم گدیہ ی طوفان کندشکوہ ہا از تنگی دامان کند

Let the ocean sue for thy storms as a beggar; let it complain of the straitness of its skirts.

کمتر از موجی شمارد خویش راپیش پای تو گذارد خویش را

Let it deem itself less than a wave and glide along at thy feet!