نمودار شدن خواجۂ اہل فراق ابلیس

صحبت روشندلان یک دم، دو دمآن دو دم سرمایۂ بود و عدم

The company of the radiant of heart is for a breath or two, that breath or two is the substance of being and not-being;

عشق را شوریدہ تر کرد و گذشتعقل را صاحب نظر کرد و گذشت

It made love more tumultuous, and then passed, endowed reason with vision, and then passed.

چشم بر بربستم کہ با خود دارمشاز مقام دیدہ در دل آرمش

I closed my eyes to hold it still within me, to transport it from my eyes to my heart.

ناگہان دیدم جہان تاریک شداز مکان تا لامکان تاریک شد

Suddenly I saw the world had become dark, become dark from space even to spacelessness.

اندر آن شب شعلہ ئی آمد پدیداز درونش پیر مردی بر جہید

In that night a flame appeared from the midst of which an old man leaped forth

یک قبای سرمہ ئی اندر برشغرق اندر دود پیچان پیکرش

Wrapped in a cloak of antimony grey, his body immersed in wreathing smoke.

گفت رومی خواجۂ اہل فراقآن سراپا سوز و آن خونین ایاق

Rumi said, ‘The Leader of the People of Separation! How all a-fire, and what a cup of blood!

کہنۂ کم خندۂ اندک سخنچشم او بینندۂ جان در بدن

Ancient, seldom smiling, of few words, his eyes scanning the soul within the body,

رند و ملا و حکیم و خرقہ پوشدر عمل چون زاہدان سخت کوش

Drunkard and mullah, philosopher and Sufi, in practice like a toiling ascetic,

فطرتش بیگانہ ذوق وصالزہد او ترک جمال لایزال۔

His nature alien to the joy of union, his asceticism the abandonment of eternal beauty;

تا گسستن از جمال آسان نبودکار پیش افکند از ترک سجود

Since it was not easy to break away from beauty, he made a beginning with spurning adoration.

اندکے در واردات او نگرمشکلات او ثبات او نگر

Gaze a little at his visitations, gaze at his difficulties, his tenacity

غرق اندر رزم خیر و شر ہنوزصد پیمبر دیدہ و کافر ہنوز

Still absorbed in the battle of good and evil, he has seen a hundred prophets, and is an infidel yet.’

جانم اندر تن ز سوز او تپیدبر لبش آہی غم آلودی رسید

My soul in my body quivered for his agony; a sigh of anguish broke from his lips.

گفت و چشم نیم وا بر من گشود"در عمل جز ما کہ بر خوردار بود

With eyes half-closed he turned to me and said; ‘Who besides me has so gloried in action?

آنچنان بر کار ہا پیچیدہ امفرصت آدینہ را کم دیدہ ام

I have become so involved in labour that even on the Sabbath I am rarely at rest;

نے مرا افرشتہ ئی نے چاکریوحی من بے منت پیغمبری

I have no angels, no servants attending me; my revelation is without benefit of prophets.

نے حدیث و نے کتاب آوردہ امجان شیرین از فقیہان بردہ ام

I have brought neither Traditions nor Book; I have robbed theologians of their sweet soul.

رشتۂ دین چون فقیہان کس نرشتکعبہ را کردند آخر خشت خشت

None ever spun finer than they the thread of religion. yet in the end they left the Kaaba a heap of bricks.

کیش ما را اینچنین تأسیس نیستفرقہ اندر مذہب ابلیس نیست

My religion has no such foundation; in the faith of Iblis there are no schisms and sects.

در گذشتم از سجود اے بیخبرساز کردم ارغنون خیر و شر

Ignorant one, I have given up prostration, I have turned the organ of good and evil.

از وجود حق مرا منکر مگیردیدہ بر باطن گشا ظاہر مگیر

Do not take me for one who denies God’s existence; open your eyes on my inner self, overlook my exterior.

گر بگویم نیست این از ابلہی استزانکہ بعد از دید نتوان گفت نیست

If I say, "He is not", that would be foolishness, for when one has seen, one cannot say, "He is not".

من "بلے" در پردۂ "لا" گفتہ امگفتۂ من خوشتر از نا گفتہ ام

Under the veil of "No" I murmured "Yes"; what I have spoken is better than what I never said.

تا نصیب از درد آدم داشتمقہر یار از بہر او نگذاشتم

To share in the pain and suffering of Adam I did not forgo the fury of the Beloved.

شعلہ ہا از کشتزار من ارمن دمیداو ز مجبوری بہ مختاری رسید

Flames sprang forth from my sown field; man out of predestination achieved free-will.

زشتی خود را نمودم آشکاربا تو دادم ذوق ترک و اختیار

I displayed my own hideousness and have given you the joy of leaving or choosing.

تو نجاتے دہ مرا از نار منوا کن اے آدم گرہ از کار من

Deliver me now from my fire; resolve, O man, the knot of my toil.

ایکہ اندر بند من افتادہ ئیرخصت عصیان بہ شیطان دادہ ئی

You who have fallen into my noose and given to Satan the leave to disobey;

در جہان با ہمت مردانہ زیغمگسار من ز من بیگانہ زی

Live in the world with true manly zeal; as you pity me, live a stranger to me

بے نیاز از نیش و نوش من گذرتا نگردد نامہ ام تاریک تر

Proudly disregarding my sting and my honey, so that my scroll may not become blacker still.

در جہان صیاد با نخچیرہاستتا تو نخچیری بہ کیشم تیر ہاست

In the world the huntsman lives on his prey; whilst you are my prey, I draw out my arrows.

صاحب پرواز را افتاد نیستصید اگر زیرک شود صیاد نیست"

He who soars aloft is secure from falling: if the quarry is cunning, the huntsman will fail.’

گفتمش "بگذر ز آئین فراقابغض الاشیاء عندی الطلاق"

‘Give up this cult of separation’, I said to him ‘The most hateful of things to God is divorce.’

گفت "ساز زندگی، سوز فراقاے خوشا سر مستی روز فراق

He said, ‘The fire of separation is the stuff of life; how sweet the intoxication of the day of separation!

بر لبم از وصل می ناید سخنوصل اگر خواھم نہ او ماند نہ من"

The very name of union comes not to my lips; if I seek union, neither He remains nor I.’

حرف وصل او را ز خود بیگانہ کردتازہ شد اندر دل او سوز و درد

The word ‘union’ made him out of himself; the burning agony was renewed in his heart.

اندکی غلطید اندر دود خویشباز گم کردید اندر دود خویش

He wallowed awhile in his own fumes; he became lost again in his own fumes;

نالہ ئی زان دود پیچان شد بلنداے خنک جانی کہ گردد درد مند

Out of those fumes whirling a lament rose high; how blessed the soul that can feel anguish!