زندہ رود مشکلات خود را پیش ارواح بزرگ میگوید

ز مقام مومنان دوری چرایعنی از فردوس مہجوری چرا

Why do you keep far from the station of believers? That is, why are you exiled from Paradise?

مرد آزادی کہ داند خوب و زشتمی نگنجد روح او اندر بہشت

The free man who knows good and evil, his spirit cannot be contained in Paradise.

جنت ملا، می و حور و غلامجنت آزادگان سیر دوام

The mullah’s Paradise is wine and houris and page boys, the Paradise of free men is eternal voyaging;

جنت ملا خور و خواب و سرودجنت عاشق تماشای وجود

The mullah’s Paradise is eating and sleeping and singing, the lover’s Paradise is the contemplation of Being.

حشر ملا شق قبر و بانگ صورعشق شور انگیز خود صبح نشور

The mullah’s Resurrection is the splitting of the tomb and the trumpet’s blast, tumult-arousing Love is itself the Dawn of Resurrection.

علم بر بیم و رجا دارد اساسعاشقان را نے امید و نے ہراس

علم ترسان از جلال کائناتعشق غرق اندر جمال کائنات

Science is founded upon fear and hope; lovers are troubled by neither hope nor fear;

علم را بر رفتہ و حاضر نظرعشق گوید آنچہ می آید نگر

Science gazes upon the past and the present, Love cries, ‘Look upon what is coming!’

علم پیمان بستہ با آئین جبر،چارۂ او چیست غیر از جبر و صبر

Science has made compact with the canon of constraint and has no other resource but constraint and resignation;

عشق آزاد و غیور و ناصبوردر تماشای وجود آمد جسور

Love is free and proud and intolerant and boldly investigates the whole of Being.

عشق ما از شکوہ ہا بیگانہ ایستگرچہ او را گریۂ مستانہ ایست

Our love is a stranger to complaining even though it weeps the tears of drunkenness.

این دل مجبور ما مجبور نیستناوک ما از نگاہ حور نیست

Our constrained heart is not truly constrained; our arrow is not shot by any houri’s glance;

آتش ما را بیفزاید فراقجان ما را سازگار آید فراق

Our fire augments out of separation; separation is congenial to our soul.

بے خلشہا زیستن، نا زیستنباید آتش در تہ پا زیستن

Life without prickings is no true life; one must live with a fire under one’s feet.

زیستن این گونہ تقدیر خودی استاز ہمین تقدیر تعمیر خودی است

Such living is the destiny of the self and through this destiny the self is built up.

ذرہ ئی از شوق بیحد رشک مہرگنجد اندر سینہ او نہ سپہر

A mote through infinite yearning becomes the envy of the sun, in its breast the nine spheres cannot be contained;

شوق چون بر عالمے شبخون زندآنیان را جاودانے می کند

When yearning makes assault upon a world it transforms momentary beings into immortals.

گردش تقدیر مرگ و زندگیستکس نداند گردش تقدیر چیست

The wheeling of destiny is death and life; no man knows what the wheeling of destiny is.

ہر کہ از تقدیر دارد ساز و برگلرزد از نیروی او ابلیس و مرگ

Whoever possesses the apparatus of destiny, IbIis and death tremble before his might.

جبر دین مرد صاحب ہمت استجبر مردان از کمال قوت است

Predestination is the religion of men of zeal, predestination for heroes is the perfection of power.

پختہ مردی پختہ تر گردد ز جبر،جبر مرد خام را آغوش قبر

Ripe souls become yet riper through constraint which for raw men is the embrace of the tomb.

جبر خالد عالمے برھم زندجبر ما بیخ و بن ما بر کند

Khalid constrained turns a world upside down; for us, constraint tears us up by the roots.

کار مردان است تسلیم و رضابر ضعیفان راست ناید این قبا

The business of true men is resignation and submission; this garment does not suit the weaklings.

تو کہ دانی از مقام پیر روممی ندانی از کلام پیر روم

You who know the station of the Sage of Rum, do you not know the words of the Sage of Rum?

"بود گبری در زمان با یزیدگفت او را یک مسلمان سعید

‘A fire-worshipper there was in the time of Ba Yazid; a blessed Moslem said to him;

خوشتر آن باشد کہ ایمان آورےتا بدست آید نجات و سروری

Better were it if you accepted the Faith so that salvation and the excellence would be yours.’

گفت این ایمان اگر ہست اے مریدآن کہ دارد شیخ عالم با یزید

The other said, "Disciple, if this be faith that the Shaikh of the World Ba Yazid possesses;

من ندارم طاقت آن، تاب آنکان فزون آمد ز کوششہای جان

I cannot endure its glowing heat which is too great for the strivings of my soul." – Rumi.

کار ما غیر از امید و بیم نیستہر کسی را ہمت تسلیم نیست

Our concern is only with hope and fear; not every man has the zeal to surrender.

ایکہ گوئی بودنی این بود، شدکار ہا پابند آئین بود، شد

You who say, ‘This was to be, and so happened; all things were tethered to a divine decree, and so happened;’

معنی تقدیر کم فہمیدہ ئینے خودی را نے خدا را دیدہ ئے

You have little understood the meaning of destiny; you have seen neither selfhood nor God.

مرد مومن با خدا دارد نیاز"با تو ما سازیم، تو با ما بساز"

The believer true thus petitions God: ‘We accord with you, so accord with us.’

عزم او خلاق تقدیر حق استروز ہیجا تیر او تیر حق است

His resolution is the creator of God’s determination and on the day of battle his arrow is God’s arrow.

کم نگاہان فتنہ ہا انگیختندبندۂ حق را بہ دار آویختندآشکارا بر تو پنھان وجودباز گو آخر گناہ تو چہ بود؟

Zindah Men of short vision have stirred up commotions and hung God’s true servant on the gibbet.
The hidden things of Being are manifest to you; declare then, what was your crime?

بود اندر سینۂ من بانگ صورملتے دیدم کہ دارد قصد گور

The sound of the Last Trump was in my breast; I saw a people hastening to the tomb,

مومنان با خوی و بوے کافرانلاالہ گویان و از خود منکران

Believers with the character and colour of infidels who cried ‘No god but God’ and denied the Self.

"امر حق" گفتند نقش باطل استزانکہ او وابستۂ آب و گل است

‘God’s bidding’ they called a vain image because it was bound to water and clay.

من بخود افروختم نار حیاتمردہ را گفتم ز اسرار حیات

I kindled in my self the fire of life and spoke to the dead of the mysteries of life.

از خودی طرح جہانی ریختنددلبری با قاہری آمیختند

The whole world has been founded on Selfhood; love therein has been compounded with violence;

ہر کجا پیدا و نا پیدا خودیبر نمے تابد نگاہ ما خودی

Selfhood is everywhere visible, yet invisible, our gaze cannot endure to look on Selfhood;

نار ہا پوشیدہ اندر نور اوستجلوہ ہای کائنات از طور اوست

Within its light many fires lurk hidden, from its Sinai creation’s epiphanies shine.

ہر زمان ہر دل درین دیر کہناز خودی در پردہ میگوید سخن

Every moment every heart in this ancient convent discourses, albeit secretly, of the Self;

ہر کہ از نارش نصیب خود نبرددر جہان از خویشتن بیگانہ مرد

Whoever has not taken his share of its fire has died in the world, a stranger to himself.

ہند و ھم ایران ز نورش محرم استآنکہ نارش ہم شناسد آن کم است

India and Iran alike are privy to its light, but few there are who also know its fire.

من ز نور و نار او دادم خبربندۂ محرم گناہ من نگر

I have spoken of its light and its fire; confidant of my secret, see now my crime.

آنچہ من کردم تو ہم کردی بترسمحشری بر مردہ آوردی بترس

What I have done you too have done; beware! You have sought to resurrect the dead: beware!

از گناہ بندۂ صاحب جنونکائنات تازہ ئی آید برون

From the sin of a frenzied servant of God new creatures come into being;

شوق بیحد پردہ ہا را بر دردکہنگی را از تماشا می برد

Unbounded passion rends veils apart, removes from the vision the old and stale,

آخر از دار و رسن گیرد نصیببر نگردد زندہ از کوی حبیب

And in the end meets its portion in rope and gallows neither turns back living from the Beloved’s street.

جلوۂ او بنگر اندر شہر و دشتتا نپنداری کہ از عالم گذشت

Behold Love’s glory in city and fields, lest you suppose it has passed away from the world;

در ضمیر عصر خود پوشیدہ استاندرین خلوت چسان گنجیدہ است

It lies concealed in the breast of its own time – how could it be contained in such a closet as this?

اے ترا دادند درد جستجویمعنی یک شعر خود با من بگوی"قمری، کف خاکستر و بلبل قفس رنگاے نالہ نشان جگر سوختہ ئی چیست"

You who have been given the agony of the eternal quest, explain to me the meaning of a verse of yours:
The dove is a handful of ashes, the nightingale a network of colour – O lamentation, what is the true sign of a broken heart?

نالہ ئی کو خیزد از سوز جگرہر کجا تأثیر او دیدم دگر

The lament that rises out of a broken heart – I have seen its effect different in every place;

قمری از تأثیر او وا سوختہبلبل از وی رنگہا اندوختہ

The dove is consumed through its influence, the nightingale daubed with colours as its result.

اندرو مرگی بہ آغوش حیاتیک نفس اینجا حیات آنجا ممات

In it, death is in the embrace of life, one moment here is life, there is death;

آنچنان رنگی کہ ارژنگی ازوستآنچنان رنگی کہ بیرنگی ازوست

Such a colour as glowed in Mani’s abode, such a colour as begets colourlessness.

تو ندانی این مقام رنگ و بوستقسمت ہر دل بقدر ہای و ہوست

You know not, this is the station of colour and scent; the portion of every heart is according to its ululation.

یا بہ رنگ آ، یا بہ بیرنگی گذرتا نشانی گیری از سوز جگر

Either enter colour, or pass into colourlessness, that you may grasp a token of the broken heart.

صد جہان پیدا درین نیلی فضاستہر جہان را اولیا و انبیاست

A hundred worlds are manifest in this azure expanse; are there saints and prophets in every world?

نیک بنگر اندرین بود و نبودپی بہ پی آید جہانھا در وجود"ہر کجا ہنگامۂ عالم بودرحمة للعالمینی ہم بود"

Consider well this being and not-being; continuously worlds are coming into existence.
Wherever the tumultuous clamour of a world arises, there too is a Marcy unto all beings.

فاش تر گو زانکہ فہمم نارساست

Speak more plainly; my understanding flags.

این سخن را فاش تر گفتن خطاست

It were a sin to speak of these things more plainly.

گفتگوی اہل دل بیحاصل است

Then is the conversation of adepts unprofitable?

نکتہ را بر لب رسیدن مشکل است

It is difficult to give tongue to this subtlety.

تو سراپا آتش از سوز طلببر سخن غالب نیائی اے عجب

You are wholly afire with the glow of the quest, yet how strange, you cannot master mere words!

خلق و تقدیر و ہدایت ابتداسترحمة للعالمینی انتہاست

‘Creation’, ‘Predestination’, ‘Guidance’ are the beginning; a Mercy unto all beings is the end.

من ندیدم چھرۂ معنی ہنوزآتشے دارے اگر ما را بسوز

I have not yet glimpsed the face of the meaning; if you possess a fire, then burn me!

اے چو من بینندۂ اسرار شعراین سخن افزونتر است از تار شعر

You who like me descry the secrets of poetry, these words overstretch the string of poetry;

شاعران بزم سخن آراستنداین کلیمان بے ید بیضاستند

The poets have adorned the banquet of words, but these Moses lack the White Hand.

آنچہ تو از من بخواہی کافری استکافری کو ماورای شاعری است

What you demand of me is unbelief, an unbelief transcending poetry.

ہر کجا بینی جھان رنگ و بوآن کہ از خاکش بروید آرزویا ز نور مصطفی او را بہاستیا ہنوز اندر تلاش مصطفی است

Wherever you see a world of colour and scent out of whose soil springs the plant of desire
Is either already illumined by the light of the Chosen One or is still seeking for the Chosen One.

از تو پرسم گرچہ پرسیدن خطاستسر آن جوہر کہ نامش مصطفی استآدمی یا جوھری اندر وجودآنکہ آید گاہگاہی در وجود

I ask of you-though to ask is a sin – the secret of that essence whose name is the Chosen One;
Is it a man or an essence in being such as but rarely comes into existence?

پیش او گیتی جبین فرسودہ استخویش را خود عبدہ فرمودہ است

Before him the whole world bows prostrate, before him who called himself His servant.

عبدہ از فھم تو بالاتر استزانکہ او ہم آدم و ھم جوہر است

‘His servant’ surpasses your understanding because he is man, and at the same time essence.

جوہر او نے عرب نے اعجم استآدم است و ہم ز آدم اقدم است

His essence is neither Arab nor non-Arab; he is a man, yet more ancient than man.

عبدہ صورتگر تقدیر ہااندرو ویرانہ ہا تعمیر ہا

‘His servant’ is the shaper of destinies, in him are deserts and flourishing cultivations;

عبدہ ھم جانفزا ہم جان ستانعبدہ ہم شیشہ ہم سنگ گران

‘His servant’ both increases life and destroys it; ‘His servant’ is both glass and heavy stone.

عبد دیگر عبدہ چیزی دگرما سراپا انتظار او منتظر

‘Servant’ is one thing, ‘His servant’ is another; we are all expectancy, he is the expectation.

عبدہ دہر است و دہر از عبدہ استما ہمہ رنگیم و او بے رنگ و بوست

‘His servant’ is time, and time is of ‘His servant’; we all are colour, he is without colour and scent.

عبدہ با ابتدا بے انتہا استعبدہ را صبح و شام ما کجاست

‘His servant’ had beginning, but has no end; what have our morn and eve to do with ‘His servant’?

کس ز سر عبدہ آگاہ نیستعبدہ جز سر الا اﷲ نیست

No man knows the secret of ‘His servant’; ‘His servant’ is naught but the secret of ‘save God’.

لاالہ تیغ و دم او عبدہفاش تر خواہی بگو ہو عبدہ

‘Save God’ is the sword whose edge is ‘His servant’; do you want it plainer? Say, He is ‘His servant’.

عبدہ چند و چگون کائناتعبدہ راز درون کائنات

‘His servant’ is the how and why of creation, ‘His servant’ is the inward mystery of creation.

مدعا پیدا نگردد زین دو بیتتا نبینی از مقام "ما رمیت"

The true meaning of these two verses becomes not clear until you behold from the station of Thou threwest not.

بگذر از گفت و شنود اے زندہ رودغرق شو اندر وجود اے زندہ رود

Zinda-Rud, have done now with speaking and listening, become drowned in the ocean of being, Zinda-Rud.

کم شناسم عشق را این کار چیستذوق دیدار است پس دیدار چیست

I know so little-what is this business of Love? Is it the joy of beholding? Then what is beholding?

معنی دیدار آن آخر زمانحکم او بر خویشتن کردن روان

The meaning of beholding that Last of Time is to make his rule binding on oneself.

در جہان زی چون رسول انس و جانتا چو او باشی قبول انس و جان

Live in the world like the Apostle of men and jinn that like him you may be accepted by men and jinn

باز خود را بین ہمین دیدار اوستسنت او سری از اسرار اوست

Then behold yourself-that is the same as beholding him; his Sunna is a secret of his secrets.

چیست دیدار خدای نہ سپہرآنکہ بے حکمش نگردد ماہ و مہر

What is the beholding of the God of the nine spheres, of Him without whose command moon and sun do not revolve?

نقش حق اول بجان انداختنباز او را در جہان انداختن

First, to implant on one’s soul the image of God, then next to implant it on the world;

جان تا در جہان گردد تماممی شود دیدار حق دیدار عام

When the soul’s image is perfected in the world, to behold the commons is to behold God.

اے خنک مردی کہ از یک ہوی اونہ فلک دارد طواف کوی او

Blessed is the man whose single sigh causes the nine heavens to circle about his dwelling;

واے درویشی کہ ہوئی آفریدباز لب بر بست و دم در خود کشید

Woe to the dervish who, having uttered a sigh then closes his lips and draws back his breath!

حکم حق را در جھان جاری نکردنانی از جو خورد و کرارے نکرد

Such a one never made God’s rule to run in the world; he ate barley-bread, but never fought like Ali;

خانقاہی جست و از خیبر رمیدراہبی ورزید و سلطانی ندید

He sought a convent and fled from Khaibar; he practised monkhood and never saw royal power.

نقش حق داری جہان نخچیر تستہم عنان تقدیر با تدبیر تست

Do you possess God’s image? The world is your prey; destiny shares the same reins as your design.

عصر حاضر با تو می جوید ستیزنقش حق بر لوح این کافر بریز

The present age seeks to war with you; imprint God’s image on this infidel’s tablet!

نقش حق را در جھان انداختندمن نمی دانم چسان انداختند

God’s image has been implanted on the world; I do not know how it has been implanted.

یا بزور دلبری انداختندیا بزور قاھری انداختندزانکہ حق در دلبری پیدا تر استدلبری از قاہری اولی تر است

It has been implanted by force of love or it has been implanted by force of violence;
Because God is more manifest in love, love is a better way than violence.

باز گو اے صاحب اسرار شرقدر میان زاہد و عاشق چہ فرق

Declare, master of the secrets of the East, what difference is there between the ascetic and the lover?

زاہد اندر عالم دنیا غریبعاشق اندر عالم عقبی غریب

The ascetic is a stranger in this present world; the lover is a stranger in the world to come.

معرفت را انتہا نابودن استزندگی اندر فنا آسودن است

The end of gnosis is not-being what is life to repose in annihilation?

سکر یاران از تہی پیمانگی استنیستی از معرفت بیگانگی استاے کہ جوئی در فنا مقصود رادر نمے یابد عدم موجود را

The intoxication of lovers comes from emptied cups; not-being is to be ignorant of gnosis
You who seek your goal in annihilation, non-existence can never discover existence.

آنکہ خود را بہتر از آدم شمرددر خم و جامش نہ می باقی نہ دردمشت خاک ما بگردون آشناستآتش آن بے سر و سامان کجاست

He who counted himself better than Adam; in his jar and cup remains neither wine nor lees;
Our handful of dust is acquainted with the skies where is the fire of that destitute one?

کم بگو زان خواجۂ اہل فراقتشنہ کام و از ازل خونین ایاق

Speak little of that Leader of those in separation, throat athirst, and eternally a blood-filled cup.

ما جہول، او عارف بود و نبودکفر او این راز را بر ما گشود

We are ignorant, he knows being and not-being; his infidelity revealed to us this mystery,

از فتادن لذت برخاستنعیش افزدون ز درد کاستن

How that from falling comes the delight of rising, from the pain of waning springs the joy of waxing.

عاشقے در نار او وا سوختنسوختن بے نار او نا سوختن

Love is to burn in his fire; without his fire, burning is no burning.

زانکہ او در عشق و خدمت اقدم استآدم از اسرار او نامحرم است

Because he is more ancient in love and service, Adam is not privy to his secrets.

چاک کن پیراہن تقلید راتا بیاموزی ازو توحید را

Tear off the skirt of blind conformity that you may learn God’s Unity from him.

اے ترا اقلیم جان زیر نگینیک نفس با ما دگر صحبت گزین

You who hold the clime of the soul under your royal signet, keep company with me a moment more.

با مقامے در نمی سازیم و بسما سراپا ذوق پروازیم و بسہر زمان دیدن تپیدن کار ماستبے پر و بالے پریدن کار ماست

We do not tolerate confinement to one station, we are wholly and singly a yearning to soa
Every instant our occupation is to see and to quiver, our labour is to fly without feathers and wings.