تمہید

ز جان خاور آن سوز کہن رفتدمش واماند و جان او ز تن رفت

The old ardour has disappeared from the life of the East; its breath wavered and soul left its body;

چو تصویری کہ بی تار نفس زیستنمی داند کہ ذوق زندگی چیست

Like a picture without the chain of breath and does not know what the taste of life is.

دلش از مدعا بیگانہ گردیدنے او از نوا بیگانہ گردید

Its heart lost desire and craving, its flute ceased to produce notes.

بہ طرز دیگر از مقصود گفتمجواب نامۂ محمود گفتم

I am expressing my ideas in a different form, and writing in reply to the book of Mahmud.

ز عہد شیخ تا این روزگارینزد مردی بجان ما شراری

Since the time of the Shaikh, no man has given the sparks of fire to our life.

کفن در بر بخاکی آرمیدیمولی یک فتنۂ محشر ندیدیم

We lay on the earth with shrouds around our bodies, and did not experience a single resurrection.

گذشت از پیش آن دانای تبریزقیامتہا کہ رست از کشت چنگیز

That wise man of Tabriz witnessed before his eyes calamities that resulted from the invasion of Genghis.

نگاہم انقلابی دیگری دیدطلوع آفتابی دیگری دید

I saw a revolution of another type: Appearance of a new sun.

گشودم از رخ معنی نقابیبدست ذرہ دادم آفتابی

I removed veil from the face of meaning, and gave sun in the hands of a mote.

نپنداری کہ من بی بادہ مستممثال شاعران افسانہ بستم

Don’t you think I am intoxicated without wine, and spin tales likes poets.

نبینی خیر از آن مرد فرو دستکہ بر من تہمت شعر و سخن بست

You will see no good from a low person, who accuses me of being a poet.

بکوی دلبران کاری ندارمدل زاری غم یاری ندارم

I have nothing to do with the street of the beloved, and do not have a grief-stricken heart nor a longing for the beloved;

نہ خاک من غبار رہگذارینہ در خاکم دل بی اختیاری

Neither is my earth the dust of a street, nor is within my clay a heart without self-control.

بہ جبریل امین ھمداستانمرقیب و قاصد و دربان ندانم

My mission in life is in line with Gabriel the Truthful; I have neither a rival, nor a messenger, nor a porter.

مرا با فقر سامان کلیم استفر شاہنشہی زیر گلیم است

Though a mendicant, I have the wherewithal of Moses: Kingly pomp under a beggar’s garment.

اگر خاکم بہ صحرائی نگنجماگر آبم بہ دریائے نگنجم

If I am earth, desert cannot contain me; if water, river cannot encompass me.

دل سنگ از زجاج من بلرزدیم افکار من ساحل نورزد

The heart of a stone trembles at my glass, the ocean of my thought is without a shore.

نھان تقدیر ہا در پردۂ منقیامت ہا بغل پروردۂ من

Behind my curtain lie concealed several destinies, and several resurrections take birth at my hand.

دمی در خویشتن خلوت گزیدمجہانی لازوالی آفریدم

For a moment I retired unto myself, I created an immortal world.

مرا زین شاعری خود عار نایدکہ در صد قرن یک عطار ناید

‘I am not ashamed of such poetry, for in a hundred years an Attar might not appear.’

بجانم رزم مرگ و زندگانی استنگاہم بر حیات جاودانی است

A battle of life and death is being waged in my soul; my eye is riveted on immortal life.

ز جان خاک ترا بیگانہ دیدمبہ اندام تو جان خود دمیدم

I saw your clay stranger to life, hence I breathed into your body of my own soul.

از آن ناری کہ دارم داغ داغمشب خود را بیفروز از چراغم

I am wholly affected by the fire that I possess: Illumine the darkness of your night by my lamp.

بخاک من دلی چون دانہ کشتندبہ لوح من خط دیگر نوشتند

Heart was sown into the soil of my body like a seed, a different destiny was written on my tablet:

مرا ذوق خودی چون انگبین استچہ گویم واردات من ہمین است

To me the ideal of khudi is sweet as honey. What else can I do? My whole stock consists of this experience.

نخستین کیف او را آزمودمدگر بر خاوران قسمت نمودم

First I tasted the fruit of this experience myself, then I decided to share it with the people of the East.

اگر این نامہ را جبریل خواندچو گرد آن نور ناب از خود فشاند

If Gabriel were to go through this book, he would cast aside the pure [Divine] Light as if it were dust;

بنالد از مقام و منزل خویشبہ یزدان گوید از حال دل خویش

He would bewail about his [low] station, and relate to God the condition of his heart:

تجلی را چنان عریان نخواہمنخواھم جز غم پنہان نخواہم

‘I no longer desire unveiled Epiphany; I desire nothing but hidden heart-sore.

گذشم از وصال جاودانیکہ بینم لذت آہ و فغانی

I am ready to forego eternal union, for now I realize what sweetness is in lamentation!

مرا ناز و نیاز آدمی دہبہ جان من گداز آدمی دہ

Give me the pride and submissiveness of man, give unto my heart burning and consuming of man.’