سوال ششم

چہ جزو است آنکہ او از کل فزون استطریق جستن آن جزو چون است

What is that part which is greater than its whole? What is the way to find that part?

خودی ز اندازہ ہای ما فزون استخودی زان کل کہ تو بینی فزون است

Ego is greater than what we imagine it to be; ego is greater than the whole which you see.

ز گردون بار بار افتد کہ خیزدبہ بحر روزگار افتد کہ خیزد

It falls from the heaven again and again to rise; it falls into the sea of the world to rise.

جز او در زیر گردون خود نگر کیست؟بہ بی بالی چنان پرواز گر کیست؟

Who else in the world is self-conscious? Who else can fly without wings?

بہ ظلمت ماندہ و نوری در آغوشبرون از جنت و حوری در آغوش

It lies in darkness and yet has a light in its bosom, outside the paradise and yet has a houri in embrace!

بہ آن نطقی دل آویزی کہ داردز قعر زندگی گوہر بر آرد

With the charming wisdom that it possesses, it brings out pearls from the depth of life.

ضمیر زندگانی جاودانی استبچشم ظاہرش بینی زمانی است

The impulse of life is eternal, but looked at from outside, it is bound by time.

بہ تقدیرش مقام ہست و بود استنمود خویش و حفظ این نمود است

Upon its destiny depends the position of this universe, its manifestation and preservation of it.

چہ میپرسی چہ گون است و چہ گون نیستکہ تقدیر از نھاد او برون نیست

What do you ask about its nature? Destiny is not something separate from its nature.

چہ گویم از چگون و بی چگونشبرون مجبور و مختار اندرونش

What should I say about its character? Outwardly it is determined, inwardly it is free.

چنین فرمودۂ سلطان بدر استکہ ایمان در میان جبر و قدر است

Such is the saying of the Lord of Badr, that faith lies between determinism and indeterminism.

تو ہر مخلوق را مجبور گوئیاسیر بند نزد و دور گوئی

You call every creature to be determined, to be confined to the chains of ‘near’ and ‘far’.

ولی جان از دم جان آفرین استبہ چندین جلوہ ہا خلوت نشین است

But the soul is from the breath of the Creator, which lives in privacy with all its manifestations.

ز جبر او حدیثی در میان نیستکہ جان بی فطرت آزاد جان نیست

Determinism with regard to it is out of question, for soul without freedom is not a soul.

شبیخون بر جہان کیف و کم زدز مجبوری بہ مختاری قدم زد

It lay in ambush on this world of quantitative measurements. From determinism it passed over to freedom.

چو از خود گرد مجبوری فشاندجہان خویش را چون ناقہ راند

When it (ego) removes from itself the dust of determinism, it drives its world like a camel.

نگردد آسمان بی رخصت اونتابد اختری بی شفقت او

The sky does not revolve without its permission, nor do stars shine without its grace.

کند بی پردہ روزی مضمرش رابچشم خویش بیند جوہرش را

One day it reveals its hidden nature, and sees its essence with its own eyes.

قطار نوریان در رھگذار استپی دیدار او در انتظار است

Rows of heavenly choir stand on either side of the road, waiting for a glimpse of its countenance.

شراب افرشتہ از تاکش بگیردعیار خویش از خاکش بگیرد

The angel gets wine from its vine; it gets significance from its earth.

چہ پرسی از طریق جستجویشفرو آرد مقام ہای و ہویش

You ask about the way of its seeking; come down to the state of lamentation.

شب و روزی کہ داری بر ابد زنفغان صبحگاہی بر خرد زن

Change your days and nights for eternity, change from intellect to the morning lamentation (intuition).

خرد را از حواس آید متاعیفغان از عشق می گیرد شعاعی

Intellect has its source in senses, lamentation gets light from love.

خرد جز را فغان کل را بگیردخرد میرد فغان ہرگز نمیرد

Intellect grasps the part, lamentation the whole. Intellect dies but lamentation is immortal.

خرد بہر ابد ظرفے نداردنفس چون سوزن ساعت شمارد

Intellect has no categories to comprehend eternity; it counts moments as the hands of the watch.

تراشد روز ہا شب ہا سحر ہانگیرد شعلہ و چیند شرر ہا

It contrives days and nights and mornings; it cannot catch the flames; therefore it takes on sparks.

فغان عاشقان انجام کاریستنہان در یکدم او روزگاریست

The lamentation of the lovers is the ultimate goal, in one moment of it lies hidden a world.

خودی تا ممکناتش وا نمایدگرہ از اندرون خود گشاید

When the ego manifests its potentialities, it removes its inner knots and veil.

از آن نوری کہ وا بیند نداریتو او را فانی و آنے شماری

You do not have that light by which it sees. You look upon it as momentary and mortal.

از آن مرگی کہ میآید چہ باک استخودی چون پختہ شد از مرگ پاک است

Why fear that death which comes from without? For when the ‘I’ ripens into a self it has no danger of dissolution.

ز مرگ دیگری لرزد دل مندل من جان من آب و گل من

There is a more subtle inner death which makes me tremble!

ز کار عشق و مستی برفتادنشرار خود بہ خاشاکی ندادن

This death is falling down from love’s frenzy, saving one’s spark and not giving it away freely to the heaps of chaff;

بدست خود کفن بر خود بریدنبچشم خویش مرگ خویش دیدن

Cutting one’s shroud with one’s own hands; seeing one’s death with one’s own eyes;

ترا این مرگ ہر دم در کمین استبترس از وی کہ مرگ ما ہمین است

This death lies in ambush for thee! Fear it, for that is really our death.

کند گور تو اندر پیکر تونکیر و منکر او در بر تو

It digs your grave in your body; its Munkar and Nakir are with it.