زیارت ارواح جمال الدین افغانی و سعید حلیم پاشا

مشت خاکی کار خود را بردہ پیشدر تماشای تجلی ہای خویش

A handful of dust so carried forward its task to the contemplation of its own manifestations:

یا من افتادم بدام ہست و بودیا بدام من اسیر آمد وجود

Either I fell into the net of being and existence or existence became a prisoner in my net!

اندرین نیلی تتق چاک از من استمن ز افلاکم کہ افلاک از من است

Have I made a chink in yon azure curtains? Am I of the skies, or are the skies of me?

یا ضمیرم را فلک در بر گرفتیا ضمیر من فلک را در گرفت

Either heaven has taken my heart into its breast or it is my heart that has seized heaven.

اندرونست این کہ بیرون است چیست؟آنچہ می بیند نگہ چون است چیست؟

Is this external then internal? What is it? What manner of thing is it the eye sees? What is it?

پر زنم بر آسمانی دیگریپیش خود بینم جھانی دیگری

I beat my wings towards another heaven, I see another world rising before me.

عالمے با کوہ و دشت و بحر و برعالمے از خاک ما دیرینہ تر

A world of mountains and plains, seas and dry land, a world far more ancient than our earth.

عالمے از ابرکے بالیدہ ئیدستبرد آدمے نادیدہ ئی

A world grown out of a little cloud that has never known the conquest of man.

نقشہا نابستہ بر لوح وجودخردہ گیر فطرت آنجا کس نبود

Images as yet unlimned on the tablet of existence where no critic of nature has yet been born.

من بہ رومی گفتم این صحرا خوش استدر کہستان شورش دریا خوش است

I said to Rumi, ‘This wasteland is very fair, very fair the tumult of the waters in the mountains.

من نیابم از حیات اینجا نشاناز کجا می آید آواز اذان

I find no sign here of any living thing, so whence comes the sound of the call to prayer?’

گفت رومی این مقام اولیاستآشنا این خاکدان با خاک ماست

Rumi said, ‘This is the station of the saints, this heap of earth is familiar with our dust.

بوالبشر چون رخت از فردوس بستیک دو روزی اندرین عالم نشست

When the father of mankind departed out of Eden he dwelt in this world for one or two days;

این فضاہا سوز آہش دیدہ استنالہ ہای صبحگاہش دیدہ است

These expanses have felt the burning of his sighs, heard his lamentations in the hour of dawn.

زائران این مقام ارجمندپاک مردان از مقامات بلند

The visitors to this honourable station are themselves pious men of lofty stations,

پاک مردان چون فضیل و بوسعیدعارفان مثل جنید و با یزید

Pious men such as Fudail and Bu Sa‘id, true gnostics like Junaid and Ba Yazid.

خیز تا ما را نماز آید بدستیک دو دم سوز و گداز آید بدست

Rise up now, and let us pray together, devote a moment or two to burning and melting.’

رفتم و دیدم دو مرد اندر قیاممقتدی تاتار و افغانی امام

I went on, and saw two men engaged in prayer, the acolyte a Turk, the leader an Afghan

پیر رومی ھر زمان اندر حضورطلعتش بر تافت از ذوق و سرور

The Sage of Rum, in rapture continually, his face radiant with an ecstasy of joy,

گفت "مشرق زین دو کس بہتر نزادناخن شان عقدہ ہای ما گشود

Said, ‘The East never gave birth to two better sons – the plucking of their nails unravelled our knots:

سید السادات مولانا جمالزندہ از گفتار او سنگ و سفال

Maulana Jamal, Sayyid of all Sayyids, whose eloquence gave life to stone and sherd;

ترک سالار آن حلیم دردمندفکر او مثل مقام او بلند

And passionate Halim, commander of the Turks whose thoughts matched the loftiness of his station.

با چنین مردان دو رکعت طاعت استورنہ آن کاری کہ مزدش جنت است"

To offer prayer with such men is true devotion, a labour else whose hoped-for wage is Paradise.

قرأت آن پیر مرد سخت کوشسورہ والنجم و آن دشت خموش

The recitation of that vigorous elder, the Chapter of the Star in that silent plain;

قرأتے کز وی خلیل آید بہ وجدروح پاک جبرئیل آید بہ وجد

A recital that to move Abraham to ecstasy, to enrapture the pure spirit of Gabriel;

دل ازو در سینہ گردد ناصبورشور الا اﷲ خیزد از قبور

The heedful heart becomes restless in the breast, the cry ‘No god but God’ rises from the tombs;

اضطراب شعلہ بخشد دود راسوز و مستی میدہد داود را

It imparts to smoke the quivering of the flame, bestows on David ardour and intoxication;

آشکارا ہر غیاب از قرأتشبے حجاب ام الکتاب از قرأتش

At his recital every mystery was revealed, the Heavenly Archetype appeared unveiled.

من ز جا بر خاستم بعد از نمازدست او بوسیدم از راہ نیاز

After prayer I rose up from my place and kissed his hand in all humility.

گفت رومی "ذرۂ گردون نورددر دل او یک جہان سوز و درد

Rumi said, ‘A mote that travels the skies, in its heart a whole world of fire and passion!

چشم جز بر خویشتن نگشادہ ئیدل بکس نادادہ ئی آزادہ ئی

Only upon himself he has opened his eyes, yielded his heart to no man, is utterly free;

تند سیر اندر فراخای وجودمن ز شوخے گویم او را زندہ رود"

Swiftly he paces through the expanse of Being – jestingly, I call him Zinda-Rud.’

زندہ رود از خاکدان ما بگویاز زمین و آسمان ما بگوی

Zinda-Rud, tell us of our terrestrial world, speak to us of our earth and sky.

خاکی و چون قدسیان روشن بصراز مسلمانان بدہ ما را خبر

A thing of dust, you are clear-eyed as the Holy Ones – give us some tidings of the Mussulmans!

در ضمیر ملت گیتی شکندیدہ ام آویزش دین و وطن

In the heart of a people that once shattered the world I have seen a conflict between religion and country.

روح در تن مردہ از ضعف یقینناامید از قوت دین مبین

The spirit is dead in the body through weakness of faith, despairs of the strength of the manifest religion;

ترک و ایران و عرب مست فرنگہر کسی را در گلو شست فرنگ

Turk, Persian, Arab intoxicated with Europe and in the throat of each the fish-hook of Europe;

مشرق از سلطانی مغرب خراباشتراک از دین و ملت بردہ تاب

And East wasted by the West’s imperialism, Communism taken the lustre from religion and community.