سوال سوم

وصال ممکن و واجب بہم چیست؟حدیث قرب و بعد و بیش و کم چیست؟

What is the union of the contingent and the necessary? What are ‘near-and-far’, ‘more-and-less’?

سہ پہلو این جہان چون و چند استخرد کیف و کم او را کمند است

The world of how and why has three dimension intellect controls its quantitative aspect.

جہان طوسی و اقلیدس است اینپی عقل زمین فرسا بس است این

This is the world of Tusi and Euclid: The fit object of earth-measuring intellect.

زمانش ہم مکانش اعتباری استزمین و آسمانش اعتباری است

Its time and space are relative, and so are its earth and sky.

کمان را زہ کن و آماج دریابز حرفم نکتۂ معراج دریاب

Draw your bow and find the target, learn from me the secret of ascension.

مجو مطلق درین دیر مکافاتکہ مطلق نیست جز نورالسموات

Do not seek the Absolute in this mundane world, for the Absolute is nothing but the Light of the Heavens.

حقیقت لازوال و لامکان استمگو دیگر کہ عالم بیکران است

کائنات کا کنارا اس کے اندر ہے، باہر نہیں (اس کی نہاد میں محدودیت ہے )، اس کے اندرون میں پستی و بلندی اور کمی و بیشی نہیں۔

کران او درون است و برون نیستدرونش پست، بالا کم فزون نیست

درونش خالی از بالا و زیر استولی بیرون او وسعت پذیر است

Its internal aspect is devoid of high and low, but its external aspect is liable to extension.

ابد را عقل ما ناسازگار استیکی از گیر و دار او ہزار است

Infinity is not amenable to our intellect; ‘One’ in its hand becomes a thousand.

چو لنگ است او سکون را دوست داردنبیند مغز و دل بر پوست دارد

As it is lame, it likes rest; it does not see the kernel; it therefore looks towards the shell.

حقیقت را چو ما صد پارہ کردیمتمیز ثابت و سیارہ کردیم

As we divided Reality into several spheres, we made a distinction of change and rest.

خرد در لامکان طرح مکان بستچو زناری زمان را بر میان بست

In non-spatial sphere intellect introduced spatial categories, like a belt it girdled time round its waist.

زمان را در ضمیر خود ندیدممہ و سال و شب و روز آفریدم

We did not look for time within the depth of our hearts, and so we created months and years, nights and days.

مہ و سالت نمی ارزد بیک جوبحرف کم لبثتم غوطہ زن شو

Your months and years are of no value: just ponder over the Quranic verse, ‘How long did you remain?’

بخود رس از سر ہنگامہ بر خیزتو خود را در ضمیر خود فرو ریز

Reach within yourself and retire from this noisy world, throw yourself into the inner recesses of your heart.

تن و جان را دو تا گفتن کلام استتن و جان را دو تا دیدن حرام است

To talk of body and soul as two separate entities is wrong; to see them as two is sinful.

بجان پوشیدہ رمز کائنات استبدن خالی ز احوال حیات است

The whole secret of the universe lies in the soul, body is one of its modes of expression.

عروس معنی از صورت حنا بستنمود خویش را پیرایہ ہا بست

The bride of Reality adorned itself by the henna of form; it assumed different shapes for its manifestation.

حقیقت روی خود را پردہ باف استکہ او را لذتی در انکشاف است

Reality weaves veils for its face, for it finds delight in display.

بدن را تا فرنگ از جان جدا دیدنگاہش ملک و دین را ہم دو تا دید

Since the West viewed body and soul as separate, it also regarded State and Religion as two.

کلیسا سبحۂ پطرس شماردکہ او با حاکمی کارے ندارد

The churchman only tells his beads, for he has no work of the State to perform.

بکار حاکمے مکر و فنی بینتن بیجان و جان بی تنی بین

See deceit and artifice in statecraft: It is a body without a soul, or a soul without a body.

خرد را با دل خود ہمسفر کنیکی بر ملت ترکان نظر کن

Make intellect a companion of your heart; behold, for instance, the Turkish nation.

بہ تقلید فرنگ از خود رمیدندمیان ملک و دین ربطی ندیدند

By imitation of the West, the Turks lost their individuality; they did not see any link between State and Religion.

یکی را آنچنان صد پارہ دیدیمعدد بھر شمارش آفریدیم

We looked at the One as compound of so many parts that we created numerals to count it.

کہن دیری کہ بینی مشت خاکستدمی از سر گذشت ذات پاکست

Do you think that this ancient world is a handful of earth? It is a fleeting moment of God’s activity.

حکیمان مردہ را صورت نگارندید موسے دم عیسی ندارند

The scientists tend to adorn a dead body; they neither possess the Hand of Moses nor the Breath of Jesus.

درین حکمت دلم چیزی ندید استبرای حکمت دیگر تپید است

I have seen nothing of value in this type of science; I have been craving for a wisdom of another sort.

من این گویم جہان در انقلابستدرونش زندہ و در پیچ و تابست

I believe that the world is undergoing a revolution, its inside is alive and in convulsions.

ز اعداد و شمار خویش بگذریکی در خود نظر کن پیش بگذر

Pass beyond your numerals, look for a while within your self and leave.

در آن عالم کہ جزو از کل فزون استقیاس رازی و طوسی جنون است

In a universe where a part is greater than the whole, the calculations of Razi and Tusi are irrelevant.

زمانی با ارسطو آشنا باشدمی با ساز بیکن ھم نوا باش

For a while familiarize yourself with Aristotle, for another while sit in the company of Bacon.

و لیکن از مقامشان گذر کنمشو گم اندرین منزل سفر کن

But then you must pass beyond their stand, don’t get lost in this stage, journey on.

بہ آن عقلی کہ داند بیش و کم راشناسد اندرون کان و یم را

With the aid of that intellect that deals with quantities probe the depths of mines and oceans;

جہان چند و چون زیر نگین کنبگردون ماہ و پروین را کمین کن

Master the world of how and why; catch the moon and Pleiades from the sky.

و لیکن حکمت دیگر بیاموزرہان خود را از این مکر شب و روز

But then learn wisdom of another sort; free yourself from the snare of night and day.

مقام تو برون از روزگار استطلب کن آن یمین کو بی یسار است

Your real place is beyond this mundane world, aspire for a right that is without a left.