در معنی اینکہ تو سیع حیات ملیہ از تسخیر قوای نظام عالم است

ایکہ با نادیدہ پیمان بستہ ئیہمچو سیل از قید ساحل رستہ ئی

Thou, who hast made with the Invisible thy covenant, and burst forth like a flood from the shore’s bondage,

چون نہال از خاک این گلزار خیزدل بغائب بند و با حاضر ستیز

As a sapling rise out of this garden’s soil; attach thy heart, to the Unseen, yet ever with the seen wage conflict;

ہستی حاضر کند تفسیر غیبمی شود دیباچۂ تسخیر غیب

وجود کائنات (حاضر ) غائب (صفات ذات) کا مظہر ہے اور کائنات کی تسخیر اللہ تعالے کی معرفت کا دیباچہ بن جاتی ہے۔

ما سوا از بہر تسخیر است و بسسینۂ او عرضۂ تیر است و بس

All otherness is only to subdue, its breast a target for the well-winged shaft;

از کن حق ما سوا شد آشکارتا شود پیکان تو سندان گذار

God’s fiat Be! Made other manifest, so that thy arrows might be sharp to pierce the steely anvil.

رشتہ ئی باید گرہ اندر گرہتا شود لطف گشودن را فرہ

Truly it requires a tightly knotted cord, to whet and prove the wit of the resolver.

غنچہ ئی ؟ از خود چمن تعبیر کنشبنمی ؟ خورشید را تسخیر کن

Art thou a bud? Interpret in thyself the flowery mead. Art thou a dewdrop? Dominate the sun!

از تو می آید اگر کار شگرفاز دمے گرمے گداز این شیر برف

If thou art equal to the bold emprise, melt thou this snow-lion with one torrid breath!

ہر کہ محسوسات را تسخیر کردعالمی از ذرہ ئے تعمیر کرد

Whoever hath subdued the things perceived; can of one atom reconstruct a world;

آنکہ تیرش قدسیان را سینہ خستاول آدم را سر فتراک بست

And he whose shaft would pierce the angel’s breast; first fastens Adam to his saddle-bow;

عقدۂ محسوس را اول گشودہمت از تسخیر موجود آزمود

He first resolves the knot phenomena; and, mastering Being, proves his lofty power.

کوہ و صحرا دشت و دریا بحر و برتختۂ تعلیم ارباب نظر

Mountain and wilderness, river and plain,all land and sea –these are the scholar’s slate on which the man of vision learns to read.

اے کہ از تأثیر افیون خفتہ ئیعالم اسباب را دون گفتہ ئی

O thou who slumberest, by dull opiates drugged, and namest mean this world material;

خیز و وا کن دیدۂ مخمور رادون مخوان این عالم مجبور را

Rise up, and open thy besotted eyes! Call thou not mean thy world by Law compelled;

غایتش توسیع ذات مسلم استامتحان ممکنات مسلم است

Its purpose is to enlarge the Muslim’s soul, to challenge his potentialities;

می زند شمشیر دوران بر تنتتا ببینی ہست خون اندر تنت

The body it assaults with fortune’s sword, that thou mayest see if there be blood within;

سینہ را از سنگ زوری ریش کنامتحان استخوان خویش کن

Dash thou thy breast against its jagged rock, until it pierce thy flesh, and prove thy bone.

حق جہان را قسمت نیکان شمردجلوہ اش با دیدۂ مومن سپرد

God counts this world the portion of good men, commits its splendour to believers’ eyes;

کاروان را رہگذار است این جہاننقد مومن را عیار است این جہان

It is a road the caravan must pass, a touchstone the believer’s gold to assay;

گیر او را تا نہ او گیرد تراہمچو می اندر سبو گیرد ترا

Seize thou this world, that it may not seize thee; and in its pitcher swallow thee like wine.

دلدل اندیشہ ات طوطی پر استآنکہ گامش آسمان پہناور است

The stallion of thy thought is parrot-swift, striding the whole wide heavens in a bound;

احتیاج زندگی میراندشبر زمین گردون سپر گرداندش

Urged ever onwards by the needs of life, Raised up to rove the skies, though earthbound still;

تا ز تسخیر قوای این نظامذوفنونیہای تو گردد تمام

That, having won the mastery of the powers of this world-order, thou mayest consummate the perfecting of thy ingenious crafts.

نایب حق در جہان آدم شودبر عناصر حکم او محکم شود

Man is the deputy of God on earth, and o’er the elements his rule is fixed;

تنگی ات پہنا پذیرد در جہانکار تو اندام گیرد در جہان

On earth thy narrowness receiveth breadth; thy toil takes on fair shape.

خویش را بر پشت باد اسوار کنیعنی این جمازہ را ماہار کن

Ride thou the wind; put bridle on that swift-paced dromedary.

دست رنگین کن ز خون کوہسارجوی آب گوہر از دریا برآر

Dabble thy fingers in the mountain’s blood; draw up the lustrous waters of the pearl from ocean’s bottom;

صد جہان در یک فضا پوشیدہ اندمہر ہا در ذرہ ہا پوشیدہ اند

In this single field a hundred worlds are hidden, countless suns veiled in these dancing motes.

از شعاعش دیدہ کن نادیدہ راوا نما اسرار نافہمیدہ را

This glittering ray shall bring to vision the invisible, disclose uncomprehended mysteries.

تابش از خورشید عالم تاب گیربرق طاق افروز از سیلاب گیر

Take splendour from the world-inflaming sun, the arch-illuming levin from the storm;

ثابت و سیارہ گردون وطنآن خداوندان اقوام کہن

All stars and planets dwelling in the sky, those lords to whom the ancient peoples prayed,

اینہمہ اے خواجہ آغوش تو اندپیش خیز و حلقہ در گوش تو اند

All those, my master, wait upon thy word, and are obedient servants to thy will.

جستجو را محکم از تدبیر کنانفس و آفاق را تسخیر کن

In prudence plan the quest, to make it sure, then master every spirit, all the world.

چشم خود بگشا و در اشیا نگرنشہ زیر پردۂ صہبا نگر

Open thine eyes, and into all things gaze; behold the rapture veiled within the wine.

تا نصیب از حکمت اشیا بردناتوان باج از توانایان خورد

The weak, endowed with knowledge of the power of natural things, takes tribute from the strong.

صورت ہستی ز معنی سادہ نیستاین کہن ساز از نوا افتادہ نیست

The outward form of Being is not bare, of inward meaning; this old instrument;

برق آہنگ است ہشیارش زنندخویش را چون زخمہ بر تارش زنند

Still keeps its pitch, still lightning in its song if played with cunning, self against the strings for plectrum striking.

تو کہ مقصود خطاب انظریپس چرا این راہ چون کوران بری

Thou, whom God designed saying, Behold! Why travelest thou this way like blind men?

قطرہ ئی کز خود فروزی محرم استبادہ اندر تاک و بر گل شبنم است

Lo, thy self-enkindled drop being intimate with mysteries, is like wine within the tendril, dew upon the rose;

چون بدریا در رود گوہر شودجوہرش تابندہ چون اختر شود

Let flow into the ocean, it becomes a pearl, its substance glittering as a star.

چون صبا بر صورت گلہا متنغوطہ اندر معنی گلزار زن

Fan not the rose’s petals like the breeze, but punge into the meaning of the bower;

آنکہ بر اشیا کمند انداخت استمرکب از برق و حرارت ساخت است

Who so hath spun about phenomena the knotted noose, hath mastered for his mount the lightning and the heat.

حرف چون طایر بہ پرواز آوردنغمہ را بے زخمہ از ساز آورد

He makes the word wing like a bird in flight, the instrument sing of itself without the plectrum’s touch.

اے خرت لنگ از رہ دشوار زیستغافل از ہنگامۂ پیکار زیست

Thy ass is lame, because the way of life was arduous, and thou too ignorant of life’s hard combat;

ہمرہانت پی بہ منزل بردہ اندلیلی معنی ز محمل بردہ اند

While already now thy fellow-travellers have reached the goal, Borne from her litter Layla, the divine and lovely Truth;

تو بصحرا مثل قیس آوارہ ئیخستہ ئی واماندہ ئی بیچارہ ئی

Like Qais thou wanderest distracted in the desert, weary, sore.

علم اسما اعتبار آدم استحکمت اشیا حصار آدم است

Yet Adam’s glory was that he possessed the knowledge of the names, and being wise in natural ken, was thereby fortified.