پیش کش

پیشکش بحضور اعلیحضرت امیرامان اﷲ خانفرمانروای دولت مستقلۂ افغانستان خلد اﷲ

Dedicatory Epistle to King Amanullah Khan of Afghanistan

اے امیر کامگار اے شہریارنوجوان و مثل پیران پختہ کار

Successful head of a great monarchy, youthful in years, old in sagacity.

چشم تو از پردگیہای محرم استدل میان سینہ ات جام جم است

Inspired practitioner of the royal art, possessor of the wisdom of the heart.

عزم تو پایندہ چون کہسار توحزم تو آسان کند دشوار تو

With a will as strong as your mountain walls, and constant circumspection that forestalls.

ہمت تو چون خیال من بلندملت صد پارہ را شیرازہ بند

All risks, ambition as high as my thought, and organizing power that has brought.

ھدیہ از شاہنشہان داری بسیلعل و یاقوت گران داری بسی

Together feuding tribes, you have untold gifts made to you by kings – silver and gold, rubies and jewels.

اے امیر ابن امیر ابن امیرھدیہ ئی از بینوائی ہم پذیر

O king, son of a king, accept from me this humble offering.

تا مرا رمز حیات آموختندآتشے در پیکرم افروختند

Ever since I found out life’s mystery, it is as if a fire blazed inside me.

یک نوای سینہ تاب آوردہ امعشق را عہد شباب آوردہ ام

My song is a flame of that inner fire – a song of passion sung on wisdom’s lyre.

پیر مغرب شاعر المانویآن قتیل شیوہ ہای پہلوی

That Western sage, that bard of Germany, that ardent lover of things Pahlavi.

بست نقش شاہدان شوخ و شنگداد مشرق را سلامی از فرنگ

Saluted the East with his great Divan, that tribute to the poets of Iran and veritable picture gallery of vignettes, all in Persian imagery.

در جوابش گفتہ ام پیغام شرقماہتابی ریختم بر شام شرق

To that salute this book is a reply, this gleam of moonlight in the Eastern sky.

تا شناسای خودم خود بین نیمبا تو گویم او کہ بود و من کیم

Without deluding myself, I will dare to tell you how the two of us compare.

او ز افرنگی جوانان مثل برقشعلۂ من از دم پیران شرق

His was the vital spark of the young West; mine has been wrung from the East’s aged breast.

او چمن زادی چمن پروردہ ئیمن دمیدم از زمین مردہ ئی

A flourishing spring garden gave him birth; I am a product of a long dead earth.

او چو بلبل در چمن فردوس گوشمن بصحرا چون جرس گرم خروش

He was a nightingale that filled with song an orchard; I am but a desert gong, a signal for the caravan to start.

ہر دو دانای ضمیر کائناتہر دو پیغام حیات اندر ممات

We both have delved into the inmost heart of being; both of us are messages of life in the midst of death’s ravages;

ہر دو خنجر صبح خند آئینہ فاماو برہنہ من ہنوز اندر نیام

Two daggers, morning-lustred, mirror-bright; he naked; I still sheathed, concealed from sight.

ہر دو گوہر ارجمند و تاب دارزادۂ دریای ناپیدا کنار

Two pearls, both precious, both unmatched, are we, both from the depths of an unfathomed sea.

او ز شوخی در تہ قلزم تپیدتا گریبان صدف را بر درید

He burst out of the mother-of-pearl’s womb, for he could rest no longer in that tomb.

من بہ آغوش صدف تابم ہنوزدر ضمیر بحر نایابم ہنوز

But I, who still am lying shell-enshrined, have yet to be astir in the sea’s mind.

آشنای من ز من بیگانہ رفتاز خمستانم تہی پیمانہ رفت

No one around me knows me properly: They go away with empty cups from my wine-fount.

من شکوہ خسروی او را دہمتخت کسری زیر پای او نہم

I offer them a royal state, with Chosroe’s throne for use as their foot-mat.

او حدیث دلبری خواہد ز منرنگ و آب شاعری خواہد ز من

But they want fairy tales of love from me, the gaudy trappings of mere poesy.

کم نظر بیتابی جانم ندیدآشکارم دید و پنھانم ندید

They are so purblind that they only see my outside, not the fervid soul in me.

فطرت من عشق را در بر گرفتصحبت خاشاک و آتش در گرفت

I have made Love my very being’s law: in me can live together fire and straw.

حق رموز ملک و دین بر من گشودنقش غیر از پردۂ چشمم ربود

The truths of statecraft and religion both God has revealed to me; so I am loth to turn to any other guide.

برگ گل رنگین ز مضمون من استمصرع من قطرۂ خون من است

From my imagination do the flowers come by their hues. Each line of verse that I compose is a drop of my rich heart’s blood that flows from my pen’s point.

تا نپنداری سخن دیوانگیستدر کمال این جنوان فرزانگیست

Do not think poetry is merely madness; if this madness be complete, then wisdom is its name.

از ھنر سرمایہ دارم کردہ انددر دیار ہند خوارم کردہ اند

Alas! Vouchsafed this gift, I am condemned to pass my days in exile in this joyless land, this India;

لالہ و گل از نوایم بی نصیبطایرم در گلستان خود غریب

Where none can understand the things I sing of like a nightingale with not a tulip, not a rose to hail its song – a nightingale singing alone in some deserted place, sad and forlorn.

بسکہ گردون سفلہ و دون پرور استوای بر مردی کہ صاحب جوہر است

So mean is fortune that it favours fools. woe to the gifted, who defy its rules!

دیدہ ئی اے خسرو کیوان جنابآفتاب "ما توارت بالحجاب"

You see, O king, the Muslims’ sun dimmed by the darkling clouds that overhang the sky:

ابطحی در دشت خویش از راہ رفتاز دم او سوز الا اﷲ رفت

The Arab in his desert gone astray; the way of godliness no more his way.

مصریان افتادہ در گرداب نیلسست رگ تورانیان ژندہ پیل

The Egyptian in the whirlpool of the Nile; and the Turanian slow-pulsed and senile.

آل عثمان در شکنج روزگارمشرق و مغرب ز خونش لالہ زار

The Turk a victim of the ancient feud of East and West, both covered with his blood;

عشق را آئین سلمانی نماندخاک ایران ماند و ایرانی نماند

No one left like that ardent soul, Salman; his creed of Love now alien to Iran:

سوز و ساز زندگی رفت از گلشآن کہن آتش فسردہ اندر دلش

Which has lost all its fervour, all its zest, the old fire all cold ashes in its breast.

مسلم ہندی شکم را بندہ ئیخود فروشی دل ز دین بر کندہ ئی

The Indian Muslim unconcerned about all save his belly, sunk in listless doubt.

در مسلمان شأن محبوبی نماندخالد و فاروق و ایوبی نماند

The heroes have departed from the scene: All, all gone – Khalid, Umar, Saladin.

اے ترا فطرت ضمیر پاک داداز غم دین سینۂ صد چاک داد

God has endowed you with a feeling heart that bleeds to see the Muslims thus distraught.

تازہ کن آئین صدیق و عمرچون صبا بر لالۂ صحرا گذر

Across this wilderness pass like a breeze of spring; blow back Siddiq’s and Umar’s days.

ملت آوارۂ کوہ و دمندر رگ او خون شیران موج زن

This race of mountain-dwellers, the Afghans, the blood of lions flowing in their veins;

زیرک و روئین تن و روشن جبینچشم او چون جرہ بازان تیز بین

Industrious, brave, intelligent and wise, with the look of the eagle in their eyes:

قسمت خود از جہان نا یافتہکوکب تقدیر او نا تافتہ

Have not, alas, fulfilled their destiny: Their star has not yet risen in the sky.

در قہستان خلوتی ورزیدہ ئیرستخیز زندگی نادیدہ ئی

They dwell hemmed in by mountain fastnesses, shut off from all renascent influences.

جان تو بر محنت پیہم صبورکوش در تہذیب افغان غیور

O you, for whom no labour is too great, spare no endeavour to ameliorate your people;

تا ز صدیقان این امت شویبہر دین سرمایۂ قوت شوی

So that you may add your name to those of men who worked for Islam’s fame.

زندگی جہد است و استحقاق نیستجز بہ علم انفس و آفاق نیست

Life is a struggle, not beseeching rights; and knowledge is the arms with which one fights.

گفت حکمت را خدا خیر کیثرہر کجا این خیز را بینی بگیر

God ranked it with the good things that abound and said it must be grasped, wherever found.

سید کل صاحب ام الکتابپردگیہا بر ضمیرش بی حجاب

The one to whom the Quran was revealed, from whom no aspect of truth was concealed:

گرچہ عین ذات را بی پردہ دید"رب زدنی" از زبان او چکید

Beheld the Essence itself with his eye; and yet ‘God, teach me still more’ was his cry.

علم اشیا "علم الاسماستی"ہم عصا و ھم ید بیضا ستی

Knowledge of things is Adam’s gift from God, the shining palm of Moses and his rod.

علم اشیا داد مغرب را فروغحکمت او ماست می بندد ز دوغ

The secret of the greatness of the West, the source of all that it has of the best.

جان ما را لذت احساس نیستخاک رہ جز ریزۂ الماس نیست

We would see, if our spirits had true zest, nothing but diamonds in the roadside dust.

علم و دولت نظم کار ملت استعلم و دولت اعتبار ملت است

Knowledge and wealth make nations sound and strong, and thus enable them to get along.

آن یکی از سینۂ احرار گیروان دگر از سینۂ کہسار گیر

For knowledge cultivate your people’s minds; for wealth exploit your mineral finds.

دشنہ زن در پیکر این کائناتدر شکم دارد گہر چون سومنات

Go, plunge a dagger into your land’s bowels; like Somnat’s idol it is full of jewels.

لعل ناب اندر بدخشان تو ہستبرق سینا در قہستان تو ہست

In it do rubies of Badakhshan lie; in its hills is the thunder of Sinai.

کشور محکم اساسی بایدتدیدۂ مردم شناسی بایدت

If you desire a firmly founded state, then make of men a proper estimate.

اے بسا آدم کہ ابلیسی کنداے بسا شیطان کہ ادریسی کند

Many an Adam acts like an Iblis; many an Iblis acts like an Idris:

رنگ او نیرنگ و بود او نموداندرون او چو داغ لالہ دود

With false pretences that cheat simple folk, his tulip-heart a lamp that is all smoke.

پاکباز و کعبتین او دغلریمن و غدر و نفاق اندر بغل

Deceitful, with a show of piety, his heart full of hate and hypocrisy.

در نگر اے خسرو صاحب نظرنیست ہر سنگی کہ می تابد گہر

O king, be careful in assessing them, not every stone that glitters is a gem.

مرشد رومی حکیم پاک زادسر مرگ و زندگی بر ما گشاد

The sage of Rum, of blessed memory, has thus summed up why nations live or die:

"ہر ہلاک امت پیشین کہ بودزانکہ بر جندل گمان بردند عود"

‘The end of no past nation has been good which could not tell a stone from aloe-wood.’ Rumi

سروری در دین ما خدمتگری استعدل فاروقی و فقر حیدری است

A king in Islam is God’s servitor – a selfless Ali or a just Umar.

در ہجوم کارہای ملک و دینبا دل خود یک نفس خلوت گزین

Among your multifarious tasks of state give yourself time to think and contemplate.

ہر کہ یکدم در کمین خود نشستہیچ نخچیر از کمند او نجست

The ambusher of self can never lose a quarry: quarries fall into his noose.

در قبای خسروی درویش زیدیدہ بیدار و خدا اندیش زی

In royal robes live like an anchorite: Eyes wide awake, but thought of God hugged tight.

قاید ملت شہنشاہ مرادتیغ او را برق و تندر خانہ زاد

That soldier-king, the Emperor Murad, whose lightning-spouting sword kept his foes awed.

ہم فقیری ہم شہ گردون فریارد شیری با روان بوذری

An Ardeshir with an Abu Dharr’s soul, played both a king’s role and a hermit’s role.

غرق بودش در زرہ بالا و دوشدر میان سینہ دل موئینہ پوش

His breast wore armour for his soldier’s part, but in it dwelt a hairshirt-wearer’s heart.

آن مسلمانان کہ میری کردہ انددر شہنشاہی فقیری کردہ اند

All Muslim rulers who were truly great led hermits’ lives despite their royal state.

در امارت فقر را افزودہ اندمثل سلمان در مدائن بودہ اند

Asceticism was their way of life; to cultivate it was their constant strife. They lived as Salman lived in Ctesiphon.

حکمرانی بود و سامانی نداشتدست او جز تیغ و قرآنی نداشت

The ruler he who did not care to don the robes of royalty and who abhorred all outfit save the Qur’an and the sword.

ہر کہ عشق مصطفی سامان اوستبحر و بر در گوشۂ دامان اوست

Armed with love of Muhammad (S.A.W.), one commands complete dominion over seas and lands.

سوز صدیق و علی از حق طلبذرہ ئی عشق نبے از حق طلب

Ask God to grant you some small part of that love for Muhammad which the heart of Siddiq and of Ali bore:

زانکہ ملت را حیات از عشق اوستبرگ و ساز کائنات از عشق اوست

Because, the life of the Islamic people draws its sustenance from it and it, in fact, is that which keeps the universe intact.

جلوۂ بی پردہ او وانمودجوہر پنھان کہ بود اندر وجود

It was Muhammad whose epiphany laid bare the essence of Reality.

روح را جز عشق او آرام نیستعشق او روزیست کو را شام نیست

My soul has no peace but in love of him – a light in me that never can get dim.

خیز و اندر گردش آور جام عشقدر قہستان تازہ کن پیغام عشقاقبال

Arise and make the cup of Love go round, and in your hills make songs of Love resound.