تمہید زمینی: آشکارا می شود روح حضرت رومی و شرح میدہد اسرار معراج را

عشق شور انگیز بے پروای شہرشعلۂ او میرد از غوغای شہر

Tumulutous love, indifferent to the city; for in the city’s clangour its flame dies.

خلوتے جوید بدشت و کوہساریا لب دریای ناپیدا کنار

Seeks solitude in desert and mountain-range or on the shore of an unbounded sea.

من کہ در یاران ندیدم محرمیبر لب دریا بیاسودم دمی

I, who saw among my friends none to confide in, rested a moment on the shore of the sea:

بحر و ہنگام غروب آفتابنیلگون آب از شفق لعل مذاب

The sea, and the hour of the setting sun; the blue water was a liquid ruby in the gloaming.

کور را ذوق نظر بخشد غروبشام را رنگ سحر بخشد غروب

Sunset gives to the blind man the joy of sight, sunset gives to evening the hue of dawn.

با دل خود گفتگوہا داشتمآرزوہا جستجوہا داشتم

I held conversation with my heart; I had many desires, many requests.

آنے و از جاودانی بے نصیبزندہ و از زندگانی بے نصیب

A thing of the moment, unsharing immortality, a thing living, unsharing life itself,

تشنہ و دور از کنار چشمہ سارمی سرودم این غزل بے اختیار

Thirsty, and yet far from the rim or the fountain, involuntarily I chanted this song.

بگشای لب کہ قند فراوانم آرزوستبنمای رخ کہ باغ و گلستانم آرزوست

GHAZAL
Open your lips, for abundant sugar-candy is my desire; show your cheek, for the garden and rosebed are my desire.

یک دست جام بادہ و یک دست زلف یاررقصی چنین میانۂ میدانم آرزوست

In one hand a flask of wine, in the other the beloved’s tress; such a dance in the midst of the maidan is my desire.

گفتی ز ناز بیش مرنجان مرا، بروآن گفتنت کہ بیش مرنجانم آرزوست

You said, ‘Torment me no more with your coquetry: begone!’ That saying of yours, ‘Torment me no more, ‘ is my desire.

اے عقل تو ز شوق پراکندہ گوی شواے عشق نکتہ ہای پریشانم آرزوست

O reason, become out of yearning a babbler of words confused; O love, distracted subtleties are my desire.

این آب و نان چرخ چو سیل است بیوفامن ماہیم نہنگم و عمانم آرزوست

This bread and water of heaven are fickle as a torrent; I am a fish, , a leviathan-Oman is my desire.

جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم اوآن نور جیب موسی عمرانم آرزوست

My soul has grown aweary of Pharaoh and his tyranny; that light in the breast of Moses, Imran’s son, is my desire.

دی شیخ با چراغ ہمی گشت گرد شہرکز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست

Last night the Elder wandered about the city with a lantern saying, ‘I am weary of demon and monster: man is my desire.’

زین ہمرہان سست عناصر دلم گرفتشیر خدا و رستم دستانم آرزوست

My heart is sick of these feeble-spirited fellow-travellers; the Lion of God and Rustam-i Dastan, are my desire.

گفتم کہ یافت می نشود جستہ ایمگفت آنکہ یافت می نشود آنم آرزوسترومی

I said, ‘The thing we quested after is never attained.’ He said, ‘The unattainable – that thing is my desire!’

موج مضطر خفت بر سنجاب آبشد افق تار از زیان آفتاب

The restless wave slept on the grey water, the sun vanished, dark grew the horizon:

از متاعش پارہ ئی دزدید شامکوکبی چون شاہدی بالای بام

Evening stole a portion of its capital and a star stood like a witness above the roof.

روح رومے پردہ ہا را بر دریداز پس کہ پارہ ئی آمد پدید

The spirit of Rumi rent the veils asunder; from behind a mountain mass he became visible;

طلعتش رخشندہ مثل آفتابشیب او فرخندہ چون عہد شباب

His face shining like the sun in splendour, his white hairs radiant as the season of youth.

پیکری روشن ز نور سرمدیدر سراپایش سرور سرمدی

A figure bright in a light immortal, robed from head to foot in everlasting joy.

بر لب او سر پنھان وجودبند ہای حرف و صوت از خود گشود

Upon his lips the hidden secret of Being; loosed from itself the chains of speech and sound:

حرف او آئینہ ئی آویختہعلم با سوز درون آمیختہ

His speech was as a suspended mirror, knowledge commingled with an inward fire.

گفتمش موجود و ناموجود چیستمعنی محمود و نامحمود چیست

I asked him, ‘What is the existent, the non-existent? What is the meaning of praiseworthy and unpraiseworthy?’

گفت موجود آنکہ می خواہد نمودآشکارائی تقاضای وجود

He said, ‘The existent is that which wills to appear: manifestation is all the impulse of Being.

زندگی خود را بخویش آراستنبر وجود خود شہادت خواستن

Life means to adorn oneself in one’s self, to desire to bear witness to one’s own being;

انجمن روز الست آراستندبر وجود خود شہادت خواستند

The concourse on the day primordial arrayed desired to bear witness to their own being.

زندہ ئی یا مردہ ئی یا جان بلباز سہ شاہد کن شہادت را طلب

Whether you be alive, or dead, or dying – for this seek witness from three witnesses.

شاہد اول شعور خویشتنخویش را دیدن بنور خویشتن

The first witness is self-consciousness, to behold oneself in one’s own light;

شاہد ثانے شعور دیگریخویش را دیدن بنور دیگری

The second witness is the consciousness of another, to behold oneself in another’s light;

شاہد ثالث شعور ذات حقخویش را دیدن بنور ذات حق

The third witness is the consciousness of God’s essence, to behold oneself in the light of God’s essence.

پیش این نور ار بمانی استوارحی و قائم چون خدا خود را شمار

If you remain fast before this light, count yourself living and abiding as God!

بر مقام خود رسیدن زندگی استذات را بے پردہ دیدن زندگی است

Life is to attain one’s own station, life is to see the Essence without a veil;

مرد مومن در نسازد با صفاتمصطفی راضی نشد الا بہ ذات

The true believer will not make do with Attributes – the Prophet was not content save with the Essence.

چیست معراج آرزوی شاہدیامتحانی روبروی شاہدی

What is Ascension? The desire for a witness, an examination face-to-face of a witness.

شاہد عادل کہ بے تصدیق اوزندگی ما را چو گل را رنگ و بو

A competent witness without whose confirmation life to us is like colour and scent to a rose.

در حضورش کس نماند استوارور بماند ہست او کامل عیار

In that Presence no man remains firm, or if he remains, he is of perfect assay.

ذرہ ئی از کف مدہ تابی کہ ہستپختہ گیر اندر گرہ تابی کہ ہست

Give not away one particle of the glow you have, knot tightly together the glow within you;

تاب خود را بر فزودن خوشتر استپیش خورشید آزمودن خوشتر است

Fairer it is to increase one’s glow, fairer it is to increase one’s glow, fairer it is to test oneself before the sun;

پیکر فرسودہ را دیگر تراشامتحان خویش کن موجود باش

Then chisel anew the crumbled form; make proof of yourself; be a true being!

این چنین موجود محمود است و بسورنہ نار زندگی دود است و بس

Only such an existent is praiseworthy, otherwise the fire of life is mere smoke.’

باز گفتم پیش حق رفتن چسانکوہ خاک و آب را گفتن چسان

I asked again, ‘How shall one go before God? How may one split the mountain of clay and water?

آمر و خالق برون از امر و خلقما ز شست روزگاران خستہ حلق

The Orderer and Creator is outside Order and Creation; we - our throats are strangled by the noose of Fate.’

گفت اگر سلطان ترا آید بدستمی توان افلاک را از ہم شکست

He said, ‘If you obtain the Authority you can break through the heavens easily.

باش تا عریان شود این کائناتشوید از دامان خود گرد جہات

Wait till the day creation all is naked and has washed from its skirt the dust of dimension;

در وجود او نہ کم بینی نہ بیشخویش را بینی ازو، او را ز خویش

Then you will see neither waxing nor waning in its being, you will see yourself as of it, and it of you.

نکتۂ "الا بسلطان" یاد گیرورنہ چون مور و ملخ در گل بمیر

Recall the subtlety Except with an authority or die in the mire like an ant or a locust!

از طریق زادن اے مرد نکوآمدی اندر جھان چار سو

It was by way of birth, excellent man, that you came into this dimensioned world;

ہم برون جستن بزادن میتوانبندہا از خود گشادن میتوان

By birth it is possible also to escape, it is possible to loosen all fetters from oneself;

لیکن این زادن نہ از آب و گل استداند آن مردی کہ او صاحبدل است

But such a birth is not of clay and water – that is known to the man who has a living heart.

آن ز مجبوری است، این از اختیارآن نھان در پردہ ہا این آشکار

The first birth is by constraint, the second by choice; the first is hidden in veils, the second is manifest;

آن یکی با گریہ، این با خندہ ایستیعنی آن جویندہ، این یابندہ ایست

The first happens with weeping, the second with laughter, for the first is a seeking, the second a finding;

آن سکون و سیر اندر کائناتاین سراپا سیر بیرون از جہات

The first is to dwell and journey amidst creation, the second is utterly outside all dimensions;

آن یکی محتاج روز و شب استوان دگر روز و شب او را مرکب است

The first is in need of day and night, the second-day and night are but its vehicle.

زادن طفل از شکست اشکم استزادن مرد از شکست عالم است

A child is born through the rending of the womb, a man is born through the rending of the world;

ہر دو زادن را دلیل آمد اذانآن بلب گویند و این از عین جان

The call to prayer signalizes both kinds of birth, the first is uttered by the lips, the second of the very soul.

جان بیداری چو زاید در بدنلرزہ ہا افتد درین دیر کہن"

Whenever a watchful soul is born in a body this ancient inn the world trembles to its foundations!’

گفتم این زادن نمیدانم کہ چیستگفت شأنی از شون زندگی است

I said, ‘I know not what manner of birth this is.’ He said, ‘It is one of the high estates of life.

شیوہ ہای زندگی غیب و حضورآن یکی اندر ثبات آن در مرور

Life plays at vanishing and then reappearing – one role is constant, the other transitory;

گہ بجلوت می گدازد خویش راگہ بخلوت جمع سازد خویش را

Now life dissolves itself in manifestation, anon it concentrates itself in solitude.

جلوت او روشن از نور صفاتخلوت او مستنیر از نور ذات

Its manifestation shines with the light of the Attributes, its solitude is lit up by the light of the Essence.

عقل او را سوی جلوت می کشدعشق او را سوی خلوت می کشد

Reason draws life towards manifestation, love draws life towards solitude.

عقل ھم خود را بدین عالم زندتا طلسم آب و گل را بشکند

Reason likewise hurls itself against the world to shatter the talisman of water and clay;

می شود ہر سنگ رہ او را ادیبمی شود برق و سحاب او را خطیب

Every stone on the road becomes its preceptor, lightning and cloud preach sermons to it.

چشمش از ذوق نگہ بیگانہ نیستلیکن او را جرأت رندانہ نیست

Its eye is no stranger to the joy of seeing, but it possesses not the drunkard’s boldness;

پس ز ترس راہ چون کوری رودنرم نرمک صورت موری رود

Therefore, fearing the road, it gropes like a blind man, softly, gently it creeps along, just like an ant.

تا خرد پیچیدہ تر بر رنگ و بوستمیرود آہستہ اندر راہ دوست

So long as reason is involved with colour and scent showly it proceeds upon the path to the Beloved;

کارش از تدریج می یابد نظاممن ندانم کی شود کارش تمام

Its affairs achieve some order gradually – I do not know when they will ever be completed!

می نداند عشق سال و ماہ رادیر و زود و نزد و دور راہ را

Love knows nothing of months and years, late and soon, near and far upon the road.

عقل در کوہی شکافی میکندیا بگرد او طوافے می کند

Reason drives a fissure through a mountain, or else makes a circuit around it;

کوہ پیش عشق چون کاہی بوددل سریع السیر چون ماہی بود

Before love the mountain is like a straw, the heart darts as swiftly as a fish.

عشق، شبخونی زدن بر لامکانگور را نادیدہ رفتن از جھان

Love means, to make assault upon the Infinite, without seeing the grave to flee the world.

زور عشق از باد و خاک و آب نیستقوتش از سختی اعصاب نیست

Love’s strength is not of air and earth and water, its might derives not from toughness of sinew;

عشق با نان جوین خیبر گشادعشق در اندام مہ چاکی نہاد

love conquered Khaibar on a loaf of barley, love clove asunder the body of the moon,

کلہ نمرود بے ضربی شکستلشکر فرعون بے حربی شکست

Broke Nimrod’s cranium without a blow, without a battle shattered Pharaoh’s hosts.

عشق در جان چون بچشم اندر نظرہم درون خانہ ھم بیرون در

Love in the soul is like sight it in the eye, be it within the house or without the door;

عشق ہم خاکستر و ہم اخگر استکار او از دین و دانش برتر است

Love is at once both ashes and spark, its work is loftier than religion and science.

عشق سلطان است و برہان مبینہر دو عالم عشق را زیر نگین

Love is authority and manifest proof, both worlds are subject to the seal – ring of love;

لا زمان و دوش فردائی ازولامکان و زیر و بالائے ازو

Timeless it is, and yesterday and tomorrow spring from it, placeless it is, and under and over spring from it;

چون خودی را از خدا طالب شودجملہ عالم مرکب او راکب شود

When it supplicates God for selfhood all the world becomes a mount, itself the rider.

آشکارا تر مقام دل ازوجذب این دیر کہن باطل ازو

Through love, the heart’s status becomes clearer; through love, the draw of this ancient inn becomes void.

عاشقان خود را بہ یزدان میدہندعقل تأویلی بہ قربان میدہند

Lovers yield themselves up to God, give interpretative reason as an offering.

عاشقی از سو بہ بے سوئی خراممرگ را بر خویشتن گردان حرام

Are you a lover? Proceed from direction to directionlessness; make death a thing prohibited to yourself.

اے مثال مردہ در صندوق گورمی توان برخاستن بے بانگ صور

You who are like a dead man in the grave’s coffer, resurrection is possible without the sound of the Trumpet!

در گلو داری نواہا خوب و نغزچند اندر گل بنالی مثل چغز

You have in your throat melodies sweet and delicate; how long will you croak like a frog in the mud?

بر مکان و بر زمان اسوار شوفارغ از پیچاک این زنار شو

Boldly ride upon space and time, break free of the convolutions of this girdle;

تیز تر کن این دو چشم و این دو گوشہر چہ می بینی نیوش از راہ ہوش

Sharpen your two eyes and your two ears – whatever you see, digest by way of the understanding.

آن کسی کو بانگ موران بشنودہم ز دوران سر دوران بشنود

‘The man who hears the voice of the ants also hears from Time the secret of Fate.’

آن نگاہ پردہ سوز از من بگیرکو بچشم اندر نمیگردد اسیر

Take from me the glance that burns the veil, the glance that becomes not the eye’s prisoner.

"آدمی دید است باقی پوست استدید آن باشد کہ دید دوست استجملہ تن را در گداز اندر بصردر نظر رو، در نظر رو، در نظر"رومی

‘Man is but sight, the rest is mere skin; true sight signifies seeing the Beloved.
Dissolve the whole body into sight – go to gazing, go to gazing, go to gaze!’

تو ازین نہ آسمان ترسی، مترساز فراخای جہان ترسی مترس

Are you afraid of these nine heavens? Fear not; are you afraid of the world’s immensity? Fear not.

چشم بگشا بر زمان و بر مکاناین دو یک حال است از احوال جان

Open wide your eyes upon Time and Space, for these two are but a state of the soul.

تا نگہ از جلوہ پیش افتادہ استاختلاف دوش و فردا زادہ است

Since first the gaze advanced on manifestation the alternation of yesterday and tomorrow was born.

دانہ اندر گل بہ ظلمت خانہ ئیاز فضای آسمان بیگانہ ئی

The seed lying in the soil’s house of darkness a stranger to the vast expanse of the sky.

ہیچ میداند کہ در جای فراخمی توان خود را نمودن شاخ شاخ

Does it not know that in an ample space it can display itself, branch by branch.

جوہر او چیست یک ذوق نموستہم مقام اوست این جوہر ہم اوست

What is its substance? A delight in growing; this substance is both its station and itself.

ایکہ گوئی محمل جان است تنسر جان را در نگر بر تن متن

You who say that the body is the soul’s vehicle, consider the soul’s secret; tangle not with the body.

محملی نی، حالی از احوال اوستمحملش خواندن فریب گفتگوست

It is not a vehicle, it is a state of the soul; to call it its vehicle is a confusion of terms.

چیست جان جذب و سرور و سوز و دردذوق تسخیر سپہر گرد گرد

What is the soul? Rapture, joy, burning and anguish, delight in mastering the revolving sphere.

چیست تن با رنگ و بو خو کردن استبا مقام چار سو خو کردن است

What is the body? Habit of colour and scent, habit of dwelling in the world’s dimensions.

از شعور است این کہ گوئی نزد و دورچیست معراج ؟ انقلاب اندر شعور

Your near and far spring out of the senses; what is Ascension? A revolution in sense,

انقلاب اندر شعور از جذب و شوقوارہاند جذب و شوق از تحت و فوق

A revolution in sense born of rapture and yearning; rapture and yearning liberate from under and over.

این بدن با جان ما انباز نیستمشت خاکی مانع پرواز نیست"

This body is not the associate of the soul; a handful of earth is no impediment to flight.’