در حضور شاہ ہمدان

از تو خواھم سر یزدان را کلیدطاعت از ما جست و شیطان آفرید

I seek from you the key to the secret of God: He sought from us obedience, and created Satan.

زشت و ناخوش را چنان آراستندر عمل از ما نکوئی خواستن

So to adorn the hideous and unlovely and to demand of us comeliness of works;

از تو پرسم این فسون سازی کہ چہبا قمار بدنشین بازی کہ چہ

I ask you, what is this magic-mongering, what this dicing with an evil adversary?

مشت خاک و این سپہر گرد گردخود بگو می زیبدش کاری کہ کرد

A handful of dust, against yon revolving sphere – tell me now, did it beseem Him so to do?

کار ما، افکار ما، آزار مادست با دندان گزیدن کار ما

Our labour, our thoughts, our anguish is but to bite our hands in despair.

بندہ ئی کز خویشتن دارد خبرآفریند منفعت را از ضرر

The man who is fully aware of himself creates advantage out of loss.

بزم با دیو است آدم را وبالرزم با دیو است آدم را جمال

To sup with the Devil brings disaster to a man; to wrestle with the Devil brings him glory.

خویش را بر اہرمن باید زدنتو ہمہ تیغ آن ہمہ سنگ فسن

One must strike oneself against Ahriman; you are a sword, he is the whetstone;

تیز تر شو تا فتد ضرب تو سختورنہ باشی در دو گیتی تیرہ بخت

Become sharper, that your stroke may be hard, else you will be unfortunate in both worlds.

زیر گردون آدم آدم را خوردملتے بر ملتے دیگر چرد

Under the heavens man devours man, nation grazes upon another nation.

جان ز اہل خطہ سوزد چون سپندخیزد از دل نالہ ہای دردمند

My soul burns like rue for the people of the Vale; cries of anguish mount from my heart.

زیرک و دراک و خوش گل ملتی استدر جہان تر دستی او آیتی است

They are a nation clever, perceptive, handsome, their dexterity is proverbial,

ساغرش غلطندہ اندر خون اوستدر نے من نالہ از مضمون اوست

Yet their cup rolls in their own blood; the lament in my flute is on their behalf.

از خودی تا بے نصیب افتادہ استدر دیار خود غریب افتادہ است

Since they have lost their share of selfhood they have become strangers in their own land;

دستمزد او بدست دیگرانماہی رودش بہ شست دیکران

Their wages are in the hands of others, the fish of their river in other men’s nets.

کاروانہا سوی منزل گام گامکار او نا خوب و بے اندام و خام

The caravans move step by step to the goal; but still their work is ill-done, unformed, immature.

از غلامی جذبہ ہای او بمردآتشے اندر رگ تاکش فسرد

Through servitude their aspirations have died, the fire in the veins of their vine is quenched.

تا نپنداری کہ بود است اینچینجبہہ را ہموارہ سود است اینچنین

But do not think that they were always so, their brows ever lowered thus to the dust;

در زمانی صف شکن ہم بودہ استچیرہ و جانباز و پر دم بودہ است

Once upon a time they too were warlike folk, valiant, heroic, ardent in battle.

کوہہای خنگ سار او نگرآتشین دست چنار او نگر

Behold her mountains turbaned in white; behold the fiery hands of her chenars;

در بہاران لعل میریزد ز سنگخیزد از خاکش یکی طوفان رنگ

In springtime rubies leap down from the rocks, a flood of colour rises from her soil;

لکہ ھای ابر در کوہ و دمنپنبہ پران از کمان پنبہ زن

Stippled clouds cover mountain and valley like cotton-flocks strewn from a carder’s bow.

کوہ و دریا و غروب آفتابمن خدارا دیدم آنجا بے حجاب

Mountain and river, and the setting of the sun: there I behold God without a veil

با نسیم آوارہ بودم در نشاط"بشنو از نے" می سرودم در نشاط

I wandered with the zephyr in Nishat chanting as I roved, ‘Listen to the reed’

مرغکی می گفت اندر شاخساربا پشیزی می نیرزد این بہار

A bird perched in the branches was singing: ‘This springtide is not worth a penny.

لالہ رست و نرگس شہلا دمیدباد نو روزی گریبانش درید

The tulip has blossomed, the dark-eyed narcissus is in bloom, the breeze of Nauruz has torn their skirts;

عمرھا بالید ازین کوہ و کمرنستر از نور قمر پاکیزہ تر

For many ages from this mountain and valley have sprung daisies purer than the light of the moon,

عمر ہا گل رخت بر بست و گشادخاک ما دیگر شہاب الدین نزاد

For many ages the rose has packed and unpacked her baggage, yet our earth has not begotten a second Shihab al-Din.’

نالۂ پر سوز آن مرغ سحرداد جانم را تب و تاب دگر

The passionate lament of that bird of dawn filled my heart with new fire and fever.

تا یکی دیوانہ دیدم در خروشآنکہ برد از من متاع صبر و ہوش

Presently I beheld a madman, whose threnody robbed me of all endurance and reason.

"بگذر ز ما و نالۂ مستانہ ئی مجویبگذر ز شاخ گل کہ طلسمی است رنگ و بوے

‘Pass us by, and seek not an impassioned lament, pass from the rose-twig, that talisman of colour and scent.

گفتی کہ شبنم از ورق لالہ می چکدغافلی دلی است اینکہ بگرید کنار جوی

You said that dew was dripping from the tulip’s petals; nay, it is a feckless heart weeping beside the river.

این مشت پر کجا و سرود اینچنین کجاروح غنی است ماتمی مرگ آرزوی

What have these few feathers to do with such a chant? It is the spirit of Ghani mourning the death of desire.

باد صبا اگر بہ جنیوا گذر کنی،حرفی ز ما بہ مجلس اقوام باز گوی

Zephyr, if you should pass over Geneva speak a word from me to the League of Nations:

دہقان و کشت و جوی و خیابان فروختندقومی فروختند و چہ ارزان فروختند"

They have sold farmer and cornfield, river and garden, they have sold a people, and at a price how cheap.’

با تو گویم رمز باریک اے پسرتن ہمہ خاک است و جان والا گہر

I will tell you a subtle mystery, my son: the body is all clay, the soul a precious pearl.

جسم را از بہر جان باید گداختپاک را از خاک می باید شناخت

The body must be melted for the sake of the soul; the pure must be distinguished from the clay.

گر ببری پارۂ تن را ز تنرفت از دست تو آن لخت بدن

If you cut off a part of the body from the body, that slice of the body will be lost to you;

لیکن آن جانی کہ گردد جلوہ مستگر ز دست او را دہی آید بدست

But the soul which is drunk with vision – if you give it away, it will return to you.

جوہرش با ہیچ شی مانند نیستہست اندر بند و اندر بند نیست

The soul’s substance resembles nothing else; it is in bonds, and yet not in bonds;

گر نگھداری بمیرد در بدنور بیفشانے، فروغ انجمن

If you watch over it, it dies in the body, and if you scatter it, it illuminates the gathering.

چیست جان جلوہ مست اے مرد رادچیست جان دادن ز دست ایمرد راد

What, noble sir, is the soul ‘drunk with vision’? What does it mean to ‘give the soul away’?

چیست جان دادن بحق پرداختنکوہ را با سوز جان بگداختن

To give away the soul is to surrender it to God, it means melting the mountain with the soul’s flame.

جلوہ مستی خویش را دریافتندر شبان چون کوکبی بر تافتن

‘Drunk with vision’ means discovering one’s self, shining like a star in the night-season:

خویش را نایافتن نابودن استیافتن خود را بخود بخشودن است

Not to discover one’s self is not to exist, to discover is to bestow the self on the Self.

ہر کہ خود را دید و غیر از خود ندیدرخت از زندان خود بیرون کشید

Whosoever has seen himself and has seen naught else has drawn forth the load from the self’s prison;

جلوہ بد مستی کہ بیند خویش راخوشتر از نوشینہ و داند نیش را

The ‘drunk with vision’ who beholds himself deems the sting sweeter than the honey;

در نگاہش جان چو باد ارزان شودپیش او زندان او لرزان شود

In his eyes the soul is cheap as the air, before him the walls of his prison tremble;

تیشۂ او خارہ را بر مے دردتا نصیب خود ز گیتی می برد

His axe shivers the granite rock so that he takes his share of the universe.

تا ز جان بگذشت جانش جان اوستورنہ جانش یکدو دم مہمان اوست

When he gives up the soul, his soul is truly his, otherwise his soul is his guest but for a moment or two.

گفتہ ئی از حکمت زشت و نکویپیر دانا نکتۂ دیگر بگوی

You have spoken of the wisdom of foul and fair; learned sage, expound a further subtlety.

مرشد معنی نگاہان بودہ ئیمحرم اسرار شاہان بودہ ئی

You were the guide of those who behold the inner meanings you were the confidant of the secrets of kings.

ما فقیر و حکمران خواہد خراجچیست اصل اعتبار تخت و تاج

We are poor men, and the ruler demands tribute; what is the origin of the sanction of throne and crown?

اصل شاہی چیست اندر شرق و غربیا رضای امتان یا حرب و ضرب

What is the origin of Kingship in East and West? Either the consent of the peoples, or war and violence.

فاش گویم با تو اے والا مقامباج را جز با دو کس دادن حرام

Exalted sir, I will speak with you plainly; it is forbidden to pay tribute save to two persons:

یا "اولی الامری" کہ "منکم" شأن اوستآیۂ حق حجت و برہان اوست

‘Either those in authority as being among you, whose proof and demonstration is the verse of God,

یا جوانمردی چو صرصر تند خیزشہر گیر و خویش باز اندر ستیز

Or else a hero swift-rising like a hurricane who seizes cities, and stakes himself in the battle,

روز کین کشور گشا از قاہریروز صلح از شیوہ ہای دلبری

On the day of war conquering the land by force of arms, on the day of peace by the winning ways of love.

می توان ایران و ہندوستان خریدپادشاہی را ز کس نتوان خرید

You might indeed purchase Iran and India, but kingship cannot be bought from any man;

جام جم را اے جوان باہنرکس نگیرد از دکان شیشہ گر

Virtuous friend, the Cup of Jamshid none shall procure from the glassmaker’s shop,

ور بگیرد مال او جز شیشہ نیستشیشہ را غیر از شکستن پیشہ نیست

Or if he procures aught, all he owns is glass, and glass has no other property but to break.

ہند را این ذوق آزادی کہ دادصید را سودای صیادی کہ داد

Who gave to India this yearning for freedom? Who gave the quarry this passion to be the hunter?

آن برہمن زادگان زندہ دللالۂ احمر ز روی شان خجل

Those scions of Brahmins, with vibrant hearts, whose glowing cheeks put the red tulip to shame;

تیزبین و پختہ کار و سخت کوشاز نگاہشان فرنگ اندر خروش

Keen of eye, mature and strenuous in action whose very glance puts Europe into commotion.

اصلشان از خاک دامنگیر ماستمطلع این اختران کشمیر ماست

Their origin is from this protesting soil of ours, the rising-place of these stars is our Kashmir.

خاک ما را بے شرر دانی اگربر درون خود یکی بگشا نظر

If you suppose our earth is without a spark, cast a glance for a moment within your heart;

اینہمہ سوزی کہ داری از کجاستاین دم باد بھاری از کجاست

Whence comes all this ardour you possess, whence comes this breath of the breeze of spring?

این ہمان باد است کز تأثیر اوکوہسار ما بگیرد رنگ و بو

It is from the selfsame wind’s influence that our mountains derive their colour and scent.

ہیچ میدانی کہ روزی در ولرموجہ ئی می گفت با موج دگر

Do you not know what one day a wave said to another wave in Lake Wular?

چند در قلزم بہ یکدیگر زنیمخیز تا یک دم بساحل سر زنیم

‘How long shall we strike at each other in this sea? Rise up; let us break together against the shore.

زادۂ ما یعنی آن جوی کہنشور او در وادے و کوہ و دمن

Our child, that is to say, yon Ancient River fills with its roar valley and mountains and meadow;

ہر زمان بر سنگ رہ خود را زندتا بنای کوہ را بر می کند

Continually it smites the rocks on its path until it uproots the fabric of the mountains.

آن جوان کو شہر و دشت و در گرفتپرورش از شیر صد مادر گرفت

That youth who seized cities, deserts and plains took his nurture from the milk of a hundred mothers;

سطوت او خاکیان را محشری استاین ہمہ از ماست، نے از دیگری است

Its majesty strikes terror into mortal hearts; all this is from us, not from any other.

زیستن اندر حد ساحل خطاستساحل ما سنگی اندر راہ ماست

To live in the bounds of the shore is a sin; our shore is but a stone in our path.

با کران در ساختن مرگ دوامگرچہ اندر بحر غلتی صبح و شام

To accommodate oneself to the shore is eternal death, even though you roll in the sea morning and evening;

زندگی جولان میان کوہ و دشتاے خنک موجی کہ از ساحل گذشت

Life is to leap amidst mountain and desert – happy is the wave that has transgressed the shore!’

ایکہ خواندی خط سیمای حیاتاے بہ خاور دادہ غوغای حیات

You who have read the lines on the brow of Life, you who have given to the East the tumult of Life,

اے ترا آہی کہ می سوزد جگرتو ازو بیتاب و ما بیتاب تر

You who have a sigh that consumes the heart, stirring you to restlessness and us still more,

اے ز تو مرغ چمن را ہای و ہوسبزہ از اشک تو می گیرد وضو

From you the birds in the meadow learned their threnody; in your tears the grasses make ablution;

ایکہ از طبع تو کشت گل دمیداے ز امید تو جانہا پر امید

Out of your genius the field of roses blossomed, out of your hope many souls are filled with hope.

کاروانھا را صدای تو دراتو ز اھل خطہ نومیدی چرا

Your cry is a bell urging the caravans; why then do you despair of the dwellers in the Vale?

دل میان سینۂ شان مردہ نیستاخگر شان زیر یخ افسردہ نیست

Their hearts are not dead in their breasts; their embers are not extinguished under the ice;

باش تا بینی کہ بے آواز صورملتے بر خیزد از خاک قبور

Wait till you see, without the sound of the Trumpet, a nation rising out of the dust of the tomb.

غم مخور اے بندۂ صاحب نظربر کش آن آہی کہ سوزد خشک و تر

Do not grieve then, visionary; breathe out that sigh consuming all, dry and moist alike;

شہر ہا زیر سپہر لاجوردسوخت از سوز دل درویش مرد

Many cities beneath the turquoise heaven have been consumed by the flame of a dervish heart.

سلطنت نازکتر آمد از حباباز دمی او را توان کردن خراب

Dominion is frailer than a bubble and can be destroyed by a single breath.

از نوا تشکیل تقدیر امماز نوا تخریب و تعمیر امم

The destinies of nations have been shaped by a song, by a song nations are destroyed and rebuilt.

نشتر تو گرچہ در دلہا خلیدمر ترا چونانکہ ہستی کس ندید

Though your lancet has pierced men’s hearts, none has perceived you as you truly are;

پردۂ تو از نوای شاعری استآنچہ گوئی ماورای شاعری است

Your melody springs from a poet’s song, but what you utter transcends poesy.

تازہ آشوبی فکن اندر بہشتیک نوا مستانہ زن اندر بہشت

Stir up a new tumult in Paradise; strike up an intoxicating air in Paradise!

با نشئہ درویشی در ساز و دمادم زنچون پختہ شوی خود را بر سلطنت جم زن

Habituate yourself to the dervish wine and quaff it continuously; when you become riper, hurl yourself at the dominion of Jamshid.

گفتند جہان ما آیا بتو می سازدگفتم کہ نمی سازد گفتند کہ برہم زن

They said, ‘This world of ours-does it agree with you?’ I said, ‘It does not agree’. They said, ‘Then break it to pieces’.

در میکدہ ہا دیدم شایستہ حریفی نیستبا رستم دستان زن با مغچہ ہا کم زن

In the taverns I have seen there is not one worthy adversary; grapple with Rustam-i Dastan, have done with Magian boys!

اے لالہ صحرائی تنہا نتوانی سوختاین داغ جگر تابی بر سینہ آدم زن

Tulip of the wilderness, you cannot burn alone; strike this heart-enflaming brand upon the breast of man;

تو سوز درون او تو گرمے خون اوباور نکنی چاکی در پیکر عالم زن

You are the ardour of his bosom, the heat of his blood – do you not believe me? Then tear apart the flesh of the world.

عقل است چراغ تو در راہگذاری نہعشق است ایاغ تو با بندۂ محرم زن

Is reason your lamp? Set it on the path to shine; or is love your cup? Quaff it with the intimate.

لخت دل پر خونی از دیدہ فرو ریزملعلی ز بدخشانم بردار و بخاتم زن

I pour forth from my eyes the bloody gouts of my heart; my ruby of Badakhshan – pick it up, and set it in your ring.